inż. Witold Petryka

Gdzie gnieżdżą się osowate?

Osowate tak wspaniale przystosowały się do obecnych warunków siedliskowych, że zaakceptowały nawet wielkomiejskie środowisko. Baza pokarmowa zmusiła te owady do poszukiwania miejsc na założenie gniazd w najbliższym sąsiedztwie ludzi.

W naturalnym środowisku coraz mniej jest wiekowych drzew z dziuplami i zaniedbanych domów z pustymi, niezaadoptowanymi strychami, gdzie dotychczas zamieszkiwały osy i szerszenie. Brak starych drzew spowodował, że obecnie owady te coraz liczniej pojawiają się na skrajach lasów pod daszkami ambon stawianych przez koła łowieckie. Zakładane tam gniazda są prawdziwą plagą dla miejscowych myśliwych. Coraz częściej osowate przenoszą się do wsi, miast i osiedli, gdzie są nieproszonymi lokatorami nowowybudowanych apartamentowców, w których zajmują nawet systemy alarmowe. Szczególnie osy zadomowiły się na poddaszach, okapach domów, w ścianach i stropodachach budynków. Znaleźć je można w nieużywanych meblach (szafki, regały, biurka). Nie gardzą zagłębieniami i otworami w ziemi w parkach, na skwerach, w ogrodach i na działkach, gdzie nagminnie się gnieżdżą. Osa dachowa (Paravespula germanica) zamieszkiwała głównie strychy i okapy dachów, a teraz polubiła lokum w ziemi, gdzie ma bliżej do miejsc żerowania – do śmietników, do lokali gastronomicznych, bazarów. Pod ziemią jest znacznie cieplej, niż na zewnątrz i podczas lekkich zim gniazda tych owadów mogą funkcjonować aż do końca grudnia. Osa dachowa zdystansowała inne gatunki os i dzierży prymat pod względem wyboru miejsc zasiedlania, agresywności i długości życia swoich kolonii. Osowate mogą zadomowić się przy pasiekach, zakładach cukierniczych i przetwórniach owoców. Spotykane są na cmentarzach w starych drzewach, pod okapami kaplic, a nawet w nieszczelnych grobowcach. Owady te chcą więc być najbliższymi sąsiadami człowieka.

Gniazdo osy saksońskiej w ulu Osa saksońska, żółtoplama (Dolichovespula saxonica) buduje gniazda głównie pod drewnianymi dachami (okapy), na strychach i w przewodach wentylacyjnych. Gniazda mogą być też w wolnej przestrzeni między dwiema ścianami w domkach letniskowych, szopach oraz na balkonach w blokach i domach. Czasami budowle tych os spotyka się w rzadziej używanych pomieszczeniach mieszkalnych (pokoje, łazienki lub ubikacje). Gniazdo osy saksońskiej w papierowym worku z drewnem.Bywają też lokatorami pustych uli w pasiekach. Gniazda mają przeważnie kształt kulisty z lekko stożkowatym zakończeniem u dołu. Barwa ich obudowy jest ciemnoszara. Gniazdo osy saksońskiej jest gniazdem kaliptodomicznym (otoczone jest osłoną z kilku warstw obudowy). Gniazdo nie jest duże i zawiera od 2 do 4 plastrów o średnicy do 15 cm. Komunikacji służą otwory w obudowie, położone u dołu i po bokach budowli. Liczba os w gnieździe dochodzi do kilkuset. Jest to najwcześniej rozwijający się gatunek naszych os.

Gniazdo osy pospolitej w ziemi.Osa pospolita (Paravespula vulgaris) buduje gniazda na strychach, pod okapami domów i szop. Pod krokwiami i okapami budowle można spotkać w postaci nieforemnych brył, przyczepione na styku krzywizny dachu ze stropem. Niekiedy z braku miejsca plastry rozbudowane są w poziomie i liczą od 50 do 60 cm długości, a obudowa ma nawet do 100 cm. Często gnieżdżą się w drewnianych ścianach domów i szczelinach ścian bloków (np. z wielkiej płyty) oraz w otworach wentylacyjnych w stropach. Lubią zajmować garaże i węzły cieplne w piwnicach. Gniazdo osy pospolitej na użytkowym poddaszu.Coraz częściej osy pospolite zakładają gniazda na ocieplanych poddaszach adaptowanych na mieszkania i można je wtedy znaleźć w warstwach ocieplających dach. Osy zgryzają izolację (watę mineralną, styropian, piankę izolacyjną), tworząc dla siebie „przestrzeń życiową” w celu powiększenia gniazda. Zdarzają się także gniazda w ziemi lub w skrzynkach z licznikami prądu lub gazu. Czasami gnieżdżą się w pustych, niezasiedlonych ulach. Obudowa gniazda osy pospolitej jest najjaśniejsza spośród obudów gniazd wszystkich gatunków os. Średnie gniazdo tej osy ma około 30 cm średnicy, zawiera od 6 do 7 plastrów, przy liczbie os do kilku tysięcy sztuk. Osa pospolita była najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem os, ale obecnie wyprzedziła ją osa dachowa.

Gniazdo osy dachowej wykopane z ziemi 30 grudnia a osy jeszcze żyły.Osa dachowa (niemiecka) – Paravespula germanica – zakłada gniazda w podobnych miejscach jak osa pospolita, ale szczególnie lubi budować gniazda w ziemi. Gniazda są barwy nieco ciemniejszej od obudowy gniazda osy pospolitej, ale zdecydowanie jaśniejszej od koloru gniazda osy saksońskiej. Wczesną wiosną matka osy dachowej wyszukuje jakiś mały otwór w ziemi (np. zrobiony przez kreta lub nornicę) lub zagłębienie pod kamieniem albo korzeniami drzew, wchodzi pod ziemię i przystępuje do budowy gniazda. Nawet mały otwór nie przeszkadza matce w zrobieniu trzonka (słupka stelocytarnego) z plastycznej mieszaniny rozdrobnionego drewna i śliny. Osy dachowe wynoszące grudki ziemi i drobne kamyki.Trzonek przytwierdza np. do patyka lub korzenia pionowo w dół. Do trzonka dobudowuje komórki, w których składa jaja. Z czasem powstaje poziomy plaster z jedną warstwą komórek z otworami skierowanymi ku dołowi. Równocześnie buduje osłonę gniazda z tego samego materiału. Po około 5 tygodniach wygryzają się robotnice, które przejmują większość funkcji w gnieździe. Kasta robotnic stale rozbudowuje gniazdo poszerzając pieczarę w ziemi. O pracowitości tych owadów świadczy fakt, że późną jesienią lub wczesną zimą gniazdo w ziemi może mieć nawet 30 na 70 cm. Robotnice musiały wynieść w żuwaczkach kilka kilogramów ziemi, aby wykopać taką jamę. W takim gnieździe może być do kilku tysięcy osobników.

Gniazdo klecanek w skrzynce z licznikiem do gazu.Klecanka rdzaworożna, papierówka (Polistes gallicus) zakłada gniazda pod osłoniętymi okapami domów i baraków lub na strychach domków letniskowych. Może zajmować skrzynki z przewodami telefonicznymi, gazem i prądem.

Klecanka przy gnieździe w dziurce od klucza.

Niekiedy owady te osiedlają się w zwykłej dziurce od klucza w mało używanym zamku w drzwiach lub bramce. W pasiekach spotykamy je pod daszkami pustych uli lub uli z pszczołami, gdzie żyją w pełnej symbiozie z rodziną pszczelą.

Gniazdo klecanki rdzaworożnej w lecie pod okapem dachu. Gniazdo klecanek stanowi zazwyczaj 1 lub 2 rozbudowane plastry, które służą owadom przez długie lata do wychowu następnych pokoleń os. Charakterystyczne dla klecanek jest to, że plastry są bez osłony (obudowy). Taki typ gniazda nosi nazwę gimnodomicznego (plastry nagie bez obudowy). Barwa plastrów jest ciemnoszara. Kolonie nie są zbyt liczne i mają od 10 do 100 kilkudziesięciu osobników. Drugą ciekawostką jest to, że na plastrze-gnieździe zimuje przeważnie kilka matek-sióstr, które na wiosnę będą wspólnie zakładać nową kolonię. Jedna matka jest dominującą w gnieździe i tylko ona będzie składać jaja, a pozostałe matki–siostry będą jej pomocnicami. Podobną biologię rozwoju ma kuzynka papierówki – klecanka polna (Polistes nimpha), która nagie plastry-gniazda przytwierdza pionowo do gałązek krzewów tuż nad ziemią.

Osa średnia (Dolichovespula media) buduje gniazda typu nadziemnego w zaroślach, żywopłotach, na konarach drzew w parkach lub na skrajach lasów. W osiedlach gniazda mogą znajdować się przytwierdzone do ścian budynków lub w załomach okien na wolnym powietrzu a nie pod zadaszeniem. Niestety, gatunek ten jest coraz rzadziej u nas spotykany. Typ gniazda jest kaliptodomiczny. Kolor obudowy gniazda i plastrów jest ciemnoszary, podobny do obudowy gniazda osy saksońskiej, ale ma ładne, brązowe przebarwienia z białymi pasemkami. Osłona taka jest znacznie grubsza i sztywniejsza, niż obudowa gniazd innych gatunków os. Składa się ona z 3-5 warstw. Grubość i sztywność osłony skutecznie chroni gniazdo przed niesprzyjającymi warunkami atmosferycznymi (opady, słońce). Wewnątrz gniazda może znajdować się 4-5 poziomych plastrów i do kilkuset owadów. Pod względem wielkości osa średnia ustępuje tylko szerszeniowi. Wyróżnia się 3 podgrupy osy średniej różniące się głównie ubarwieniem na tergitach odwłoka i tułowia (osy prawie czarne, osy z przewagą koloru żółtego i osy pośrednie czarno-żółte). Owady z przewagą barwy żółtej nazywane są „małymi szerszeniami”.

Osa leśna (Dolichovespula silvestris) jest w Polsce dość rozpowszechniona. Kolonia rozwija się późno i dopiero w pełni lata staje się widoczna. Gniazda kaliptodomiczne budowane są w ziemi, na drzewach lub na zewnątrz budynków. Populacja osy leśnej nie jest liczna, dlatego gniazda są nieduże – wielkości średniej piłki. Wewnątrz jest od 2 do 4 plastrów o średnicy do 10 cm przy liczebności robotnic do kilkuset sztuk. Na pierwszy rzut oka osa leśna podobna jest do osy pospolitej (Paravespula vulgaris). Dopiero po uważnym obejrzeniu tergitów na odwłoku i nadustków, upewniamy się, że mamy do czynienia z osą leśną. Osa leśna żeruje na straganach z owocami i mięsem, w sklepach spożywczych, w cukierniach i w pasiekach. Okres żerowania przeciąga się do późnej jesieni.

Matka szerszenia buduje gniazdo w ulu, w którym za matą jest rodzina pszczela.Szerszeń (Vespa crabro) zakłada gniazda w dziuplach starych drzew, pod okapami dachów i na strychach, w wolnej przestrzeni między ścianami w domkach letniskowych oraz w szopach i komórkach. Gniazda mogą znajdować się też w przewodach wentylacyjnych i w nieczynnych kominach.

Zaczątek gniazda szerszeni w poduszce w ulu.Czasami matki zakładają kolonie w budkach lęgowych dla ptaków lub pod dachami na ambonach w lasach. Liczne są przypadki zakładania gniazd przez matki szerszeni w pustych ulach, a nawet w ulach z pszczołami w pasiekach. W miejscach tych polują na pszczoły i żywią się miodem, syropem i ciastem miodowo-cukrowym. Typ gniazda jest kaliptodomiczny. Wewnątrz może znajdować się do tysiąca owadów.

 
 ---
 
© Miesięcznik PSZCZELARSTWO, Pszczelnicze Towarzystwo Naukowe, 2004-2016
Agroturystyka