Prof. dr hab. Konstanty Romaniuk
Katedra Parazytologii UW-M w Olsztynie

Ocena zdrowotności pszczół w pasiekach województwa warmińsko-mazurskiego w oparciu o informacje z ankiet pszczelarzy

W związku z informacjami o przypadkach ginięcia rodzin pszczelich w wielu krajach Europy i Ameryki, a także w Polsce, wojewoda warmińsko-mazurski w Olsztynie wraz z prezesem Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Olsztynie oraz prezesami niektórych terenowych kół pszczelarzy i kierownikami wojewódzkich służb odpowiedzialnych za ochronę środowiska, przedstawicielem Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii w Olsztynie, pracownikami Katedry Pszczelnictwa, Katedry Ochrony Powietrza i Toksykologii Środowiska oraz Katedry Parazytologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie zorganizował w 2009 roku spotkanie na temat aktualnej sytuacji zdrowia pszczół w pasiekach Warmii i Mazur.

W trakcie dyskusji uczestnicy spotkania mówili, że zdrowotność pszczół w naszym rejonie jest zróżnicowana i zależy od wielu czynników, w tym od skażenia środowiska środkami ochrony roślin, stosowanymi głównie do zaprawy nasion kukurydzy, buraka cukrowego i rzepaku. Zwracali również uwagę, że choroby wirusowe, bakteryjne, nosemoza i warroza są także powodem słabnięcia, a nawet ginięcia rodzin pszczelich. Wypowiedzi wielu zebranych były w znacznej części ogólne. Powtarzano informacje na temat zamierania lub słabnięcia rodzin pszczelich w sezonie pasiecznym lub podczas zimowli bez podawania konkretnego powodu.

Brak udokumentowanych przyczyn, które mogą powodować zamieranie pszczół, skłonił autora artykułu do przygotowania informacji na temat aktualnej sytuacji zdrowia pszczół w pasiekach Warmii i Mazur.

W tym celu przygotowano i rozesłano 400 ankiet do prezesów terenowych kół pszczelarzy na Warmii i Mazurach oraz do losowo wybranych kół graniczących z woj. warmińsko-mazurskim. Z uwagi na to, że pszczelarze z poszczególnych kół mają pasieki w różnych gminach, do opracowania wykorzystano ich nazwy. Otrzymano 223 ankiety z następujących gmin: Biała Piska (1), Barczewo (7), Bartoszyce (1), Budry (1), Dobre Miasto (2), Działdowo (4), Dywity (9), Filipów (1), Gietrzwałd (8), Górowo Iławieckie (13), Elbląg (2), Ełk (1), Iława (1), Jemiołowo (1), Jonkowo (2), Kętrzyn (1), Korsze (7), Kozłowo (7), Mikołajki (10), Morąg (1), Mrągowo (14), Nidzica (7), Olsztyn (8), Olsztynek (5), Orzysz (2), Piecki (2), Płośnica (2), Pisz (10), Purda (10), Raczki (3), Ruciane (3), Rybno (1), Sejny (3), Sępopol (22), Sorkwity (1), Srokowo (5), Stawiguda (4), Susz (14), Suwałki (6), Szypliszki (1), Węgorzewo (6) i Zalewo (1). Liczba ankiet z gminy wahała się od 1 do 15 (wartości w nawiasach). Wszystkie ankiety pochodziły od pszczelarzy prowadzących pasieki amatorskie składające się z 10-132 pni.

Pytania zawarte w ankiecie zostały podzielone na 5 grup. Pytania I grupy dotyczyły wieku pszczelarza i rodzaju pasieki, II - liczby rodzin zazimowanych, liczby rodzin, które przezimowały, wielkości osypu i jego stanu fizycznego, ilości cukru przeznaczonego do podkarmiania jednej rodziny, miejsca zakupu cukru, pochodzenia matki i jej rasy, a także liczby ramek, na których zazimowano rodziny. Pytania grupy III dotyczyły miejsca stacjonowania pasieki, typu ula, częstotliwości dezynfekcji uli i sprzętu pasiecznego, rodzaju użytego środka oraz rodzaju pożytków w rejonie lotu pszczół. Grupa IV obejmowała informacje o bazie pożytkowej na przedwiośniu i wiosną, latem oraz jesienią, rodzaju gleb, na których rosły lub uprawiano rośliny entomofilne, a także nazwy upraw, na których stosowano środki ochrony roślin oraz źródła wody. W grupie V zamieszczono pytania dotyczące występowania chorób pszczół, stosowanych leków do zwalczania warrozy, a także okresu, w którym występują objawy zatruć lub podtruć pszczół.

Analiza informacji otrzymanych z ankiet wykazała, że średnia wieku pszczelarza wypełniającego ankietę wynosiła 59,3 lat i wahała się od 29 (Biała Piska i Srokowo) do 87 lat (Purda). Przeważali pszczelarze w wieku 57-60 lat. Stwierdzono również, że w pasiekach prowadzonych przez starszych pszczelarzy (powyżej 51 roku życia) przeważały ule warszawskie i Dadanta, natomiast u młodszych - ule o ramce wielkopolskiej. W ocenianych pasiekach zazimowano 10 185 rodzin pszczelich, przezimowało ponad 92%. Osypy zimowe pod względem składu fizycznego były zbliżone do najczęściej występujących po zimowli - w 8,8% pasiek osyp był spleśniały, w 9,8% - mokry, w 15,3% - duży, a w 53,8% znajdowały się w osypie pojedyncze pszczoły. Rodziny zimowano w 44,8% na 5-6 ramkach i 55,2% pasiek na 7-8 ramkach (tabela 1).

Tab. 1. Przebieg zimowli i ocena osypu.

Dokarmianie pszczół na zimę ankietowani pszczelarze prowadzili od lipca do połowy września. Niektórzy pszczelarze, szczególnie starsi wiekiem, rozpoczynali dokarmianie już w lipcu, a kończyli w sierpniu, a część ankietowanych korzystających z późniejszych pożytków dokarmiała pszczoły jeszcze w pierwszych dniach października. Zwykle w tych pasiekach dochodziło do zamierania rodzin pszczelich lub ich słabnięcia wraz z dużym osypem.

Największa liczba pszczelarzy kupowała cukier do zimowego dokarmiania w marketach (40%), nieznaczna z cukrowni poprzez WZP (27,8%), a część (31,8%) bezpośrednio z hurtowni (tabela 2).

Tab. 2. Zimowe dokarmianie.

Na podstawie informacji z ankiet nie stwierdzono, aby miejsce zakupu cukru miało zauważalny wpływ na przebieg zimowli i pojawienie się chorób. Jedynie, jak już wcześniej wspomniałem, zbyt późne dokarmianie, często dużymi dawkami syropu we wrześniu i w październiku prowadziło do zamierania rodzin pszczelich podczas zimowli lub słabnięcia połączonego z dużym osypem.

Najwięcej matek do swoich pasiek (niezależnie od jej wielkości) pszczelarze kupowali z zakładów hodowli matek (135 pasiek), nieco mniej pozyskiwali we własnym zakresie jako matki rojowe (głównie pszczelarze starsi z rejonów północno-wschodniej części województwa warmińsko-mazurskiego i okolic Suwałk), a tylko w 83 pasiekach hodowali matki we własnym zakresie. Spośród ras pszczół w ocenianych pasiekach przeważała krainka i jej mieszańce. Rodziny z matką kaukaską hodowano tylko w 25 pasiekach, głównie w centralnej części województwa. W ankietowanych pasiekach przeważały ule warszawskie (tabela 3).

Tab. 3. Pochodzenie matek, rasa pszczół i typ ula w pasiekach woj. warmińsko-mazurskiego.

Większość pasiek zlokalizowana była w pobliżu lasu lub na polach. Pozostałe znajdowały się obok domu (25,6%), a pojedyncze w pobliżu ruchliwej drogi. Pszczoły z ocenianych pasiek oblatywały głównie nieużytki, a także uprawy na polach gospodarstw rolnych (tabela 4).

Tab. 4. Lokalizacja pasiek i pożytki.

W znacznej liczbie pasiek rozwój rodzin pszczelich był zadowalający, ponieważ już od wczesnej wiosny w zasięgu lotu pszczół kwitła leszczyna, wierzby, podbiał, mniszek lekarski, a nieco później drzewa owocowe i różne gatunki klonów. Podobnie latem, pszczołom sporo pożytku dostarczyły rośliny poszycia lasu, rzepak, chwasty w polowych uprawach, lipa, a w niektórych pasiekach także gryka, akacja i spadź liściasta. Po sezonie pasiecznym pszczoły oblatywały głównie chwasty na polach i nieużytkach, kwiaty roślin ogrodowych, a w niektórych pasiekach nawłoć późną i gorczycę (tabela 5-7). Baza pożytkowa ocenianych pasiek była zatem dobra. Dostarczała nie tylko nektaru, ale i sporo pyłku, szczególnie w drugiej połowie lata.

Tab. 5. Wykaz pożytków wczesnowiosennych i wiosennych (%).

Tab. 6. Wykaz pożytków letnich

Tab. 7. Wykaz pożytków jesiennych

Gleby, na których rosły rośliny entomofilne były piaszczyste i gliniaste. Pierwsze występowały głównie w centralnej i północno-wschodniej części woj. warmińsko-mazurskiego, gliniaste natomiast w północnej i zachodniej, torfowe zaś w pobliżu pasiek przy kompleksach leśnych (tabela 8). Na glebach tych uprawiano głównie zboża, rzepak ozimy, kukurydzę, w nieznacznym stopniu także burak cukrowy (tabela 9). Nie zauważono, aby w gminach ze sporymi uprawami kukurydzy, a także buraka cukrowego, dochodziło do zamierania rodzin pszczelich lub występowania objawów wskazujących na zatrucia środkami ochrony roślin. W ocenianych pasiekach źródłem wody dla pszczół były głównie oczka wodne lub małe zbiorniki wody okresowej (62,8%), około 30% rzeki i w 17,5% jeziora. Zbyt mało w pasiekach było poideł. Spośród 223 pasiek tylko w około 32% znajdowały się stałe lub okresowe poidła (tabela 9). Nie stwierdzono również, aby źródło wody w istotny sposób wpływało na występowanie chorób pszczół lub zatruć. Poidła znajdowały się głównie w małych pasiekach usytuowanych w pobliżu zabudowań gospodarskich.

Tab. 8. Gleby w rejonie lotu pszczół ocenianych pasiek

Tab. 9. Najczęściej uprawiane rośliny i podstawowe źródła wody w zasięgu lotu pszczół.

W ocenianych pasiekach w zasadzie nie było chorób, które wskazywałyby na infekcje wirusowe lub ostre zatrucia. W pojedynczych rodzinach tylko w kilku przypadkach pszczelarze stwierdzili objawy porażenia pszczół, trudności w lotach, pełzanie pszczół przed wylotami ula. Objawy te występowały w różnych pod względem wielkości pasiekach i w całym okresie pasiecznym i nie były związane z prowadzonymi zabiegami ochrony upraw przed szkodnikami. Zamieranie lub słabnięcie rodzin pszczelich występowało głównie podczas zimowli i po dokarmieniu (tabela 10).

Tab. 10. Objawy chorób pszczół w ocenianych pasiekach.

Z oceny ankiet nie wynika również, że słabnięcie rodzin po dokarmieniu było związane z miejscem zakupu cukru. Słabły lub zamierały rodziny dokarmiane podczas zimowli zarówno cukrem zakupionym w hurtowni, w cukrowni lub po promocyjnych cenach w marketach. Zatem cukier nie wydaje się w sposób widoczny wpływać na zdrowie rodzin pszczelich.

Należy sądzić, że obecność niektórych chorób w pasiekach Warmii i Mazur związana jest z pojawieniem się w pasiece innych czynników m.in.: pochodzących od pszczelarza, sposobu zwalczania warrozy, użytych akaracydów, prowadzonej dezynfekcji uli i sprzętu pasiecznego.

Spośród stałych chorób występujących w ocenianych pasiekach była nosemoza (jej obecność stwierdzono w 28,3% pasiek), infekcje grzybicze (27,4%) i warroza (obecność pasożyta we wszystkich pasiekach) - tabela 11. Zauważono, że w pasiekach, w których prowadzono regularną dezynfekcję uli i sprzętu pasiecznego, zimowanie rodzin pszczelich było znacznie lepsze, niż w pasiekach, w których odkażanie uli i sprzętu wykonywano tylko 1 raz w sezonie i to przy użyciu roztworu sody kaustycznej (tabela 11).

Tab. 11. Choroby i środki do dezynfekcji uli i sprzętu pasiecznego.

Na przebieg zimowli rodzin pszczelich w ocenianych pasiekach wpływ miał rodzaj użytych preparatów do zwalczania warrozy. Największe upadki pszczół były w pasiekach, w których stosowano kwasy organiczne i BeeVital HiveClean. Wydaje się, że było to związane ze zbyt późną aplikacją tych preparatów albo niską skutecznością.

W ocenianych pasiekach najlepiej zimowały rodziny pszczele przy zastosowaniu do zwalczania warrozy Apiwarolu AS i Bayvarolu. Należy ubolewać, że tylko, w co trzeciej ocenianej pasiece korzystano z ramki pracy do ograniczenia populacji pasożyta Varroa destructor. Ramka pracy była zazwyczaj używana przez pszczelarzy w pasiekach, w których pszczoły zasiedlały ule z ramką dadanowską i warszawską (tabela 12).

Tab. 12. Preparaty stosowane do zwalczania warrozy w ocenianych pasiekach (%).

Opierając się na danych uzyskanych z ankiet pszczelarzy z gmin woj. warmińsko-mazurskiego i niektórych gmin ościennych województwa, należy stwierdzić, że nie obserwuje się wśród ocenianych niebezpiecznego ginięcia rodzin pszczelich. Wysoka przeżywalność rodzin pszczelich po zimowli (ponad 92%) przy nieznacznych przypadkach objawów w postaci trudności w lotach lub pełzania przed ulem wskazują na bezpieczne środowisko bytowania pszczół na Warmii i Mazurach, co wydaje się być związane z wyważonym stosowaniem przez rolników środków ochrony roślin. Nawet w pasiekach znajdujących się w pobliżu upraw kukurydzy i buraków cukrowych nie występowały przypadki słabnięcia i zamierania rodzin. Należy sądzić, że w ocenianych pasiekach stan taki istnieje dzięki dużej wiedzy pszczelarzy, przede wszystkim odpowiedniego doświadczenia zawodowego. Chcę jeszcze raz podkreślić, że w pasiekach z gmin w północno-wschodniej części woj. warmińsko-mazurskiego, gdzie do zwalczania warrozy używa się tylko Apiwarolu AS i Bayvarolu, a pszczoły oblatują nieużytki lub uprawy na polach drobnych rolników, nie było u pszczół objawów podtruć i zaburzeń w lotach.

W ocenianych pasiekach w większości przypadków pszczoły od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni oblatywały rośliny entomofilne stanowiące źródło pyłku. Zatem dostatek pyłku i wczesne rozpoczęcie (lipiec) dokarmiania pszczół cukrem, a także zaniechanie używania kwasów organicznych jesienią, wpływał nie tylko na lepsze zimowanie, ale i na prawidłowy rozwój rodzin w okresie pasiecznym. Zauważono, że pewne kłopoty z zimowaniem i słabym rozwojem rodzin pszczelich, a także pojawianiem się objawów wskazujących na obecność chorób wirusowych lub podtruć, miało miejsce w pasiekach, z których pszczoły oblatywały pożytki na uprawach po byłych PGR w północno-zachodniej części woj. warmińsko-mazurskiego.

Autor bardzo serdecznie dziękuje pszczelarzom za wypełnienie i przesłanie ankiet.