Lek. wet. Marta Skubida1, dr Krystyna Pohorecka1,2, lek. wet. Andrzej Bober1,2, mgr inż. Dagmara Zdańska1
1 Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych, PIWet-PIB w Puławach, 2 Oddział Pszczelnictwa ISiK w Puławach

Pestycydy a pszczoły
- wyniki badań przedstawione na 41. Kongresie Apimondia w Montpellier, Francja 2009

Pestycydy wskazywane są coraz częściej jako jedna z głównych przyczyn masowego ginięcia rodzin pszczelich. Za szczególnie niebezpieczne uważa się neonikotynoidy (grupa pestycydów systemicznych) o najmniej dotychczas poznanym oddziaływaniu na pszczoły. Wpływ pestycydów na pszczoły był ze względu na narastającą rangę problemu jednym z zagadnień podczas obrad okrągłego stołu na wrześniowej konferencji we Francji. Obrady dotyczyły obecnych problemów pszczelarstwa. Zaprezentowano wiele prac na ten temat.

Podczas sesji plenarnej zatytułowanej „Czy pszczelarstwo ma przyszłość: nowe wyzwania albo zdrowie pszczół” Jammes Ellis przedstawił pracę dotyczącą wpływu imidaklopridu oraz amitrazu na formy rozwojowe pszczoły miodnej (Apis mellifera).

Do tej pory koncentrowano się na poznaniu efektów oddziaływania różnych pestycydów na pszczoły dorosłe (robotnice, matki oraz trutnie). Wpływ tych związków na czerw pszczeli nie został dokładnie zbadany. Zespół amerykański przeprowadził badania wpływu różnych dawek imidaklopridu oraz amitrazu na rozwój larw i poczwarek.

Larwy karmione były pokarmem (mieszanina mleczka pszczelego, fruktozy, glukozy, drożdży i wody) zawierającym imidakloprid w dawkach stwierdzanych w pyłku i nektarze różnych roślin (5,10, 20 ppb) oraz wyższych (40 i 80 ppb). Amitraz podawano w dawkach, które okazały się być toksyczne dla dorosłych pszczół (200 i 400 ppb) oraz niższych (25, 50, 100 ppb). Skażony pestycydami pokarm podawano larwom codziennie przez 4 dni. Wyniki doświadczenia dowiodły, że larwy, którym z pokarmem podawano pestycydy, miały znacznie mniejsze szanse na rozwój do osobników dorosłych. Mniejsze było też prawdopodobieństwo przeżycia larw karmionych pokarmem zawierającym 25 oraz 400 ppb amitrazu, do czasu defekacji. Zauważono także większą śmiertelność poczwarek w stosunku do larw. Nie stwierdzono natomiast, aby imidakloprid oraz amitraz miały wpływ na czas wystąpienia defekacji, masę larwy w momencie defekacji, czas wygryzania się dorosłych pszczół, masę ciała dorosłych pszczół ani na masę głowy dorosłej pszczoły.

Na tej samej sesji tematem prezentacji Jeana-Marca Bonmatin'a z Francji były skażenia pyłku roślin z upraw, na których stosowano nasiona zaprawiane imidaklopridem oraz zagrożenia, jakie niosą one dla pszczół.

Opracowano bardzo czułą metodę (HPLC/MS/MS - połączenie chromatografii cieczowej ze spektrometrią mas) pomiaru stężenia imidaklopridu w glebie, roślinach oraz pyłku. Metoda ta pozwala wykryć imidakloprid na poziomie 0,3 ng/g, limit oznaczalności metody wynosi 1 ng/g. W glebie poziom imidaklopridu zmniejsza się do wartości DT50 w ciągu 9 miesięcy, związek ten jest więc wykrywalny przez 2-3 lata po wysianiu zaprawianych nim ziaren. W uprawach pochodzących z zaprawianych ziaren zaobserwowano przechodzenie imidaklopridu do liści i kwiatów. Średnie skażenie kwiatów, zarówno kukurydzy, jak i słonecznika wynosiło 7 ng/g. Badania pyłku wykazały, że średni poziom imidaklopridu w pyłku słonecznika wynosił 3 ng/g, w pyłku kukurydzy 2 ng/g - przy czym średni poziom dla pyłku kukurydzy pobranego bezpośrednio z kwiatów był wyższy (2,1 ng/g), niż dla pyłku pochodzącego z poławiaczy pyłkowych (0,6 ng/g). W doświadczeniach półpolowych wykazano subletalny efekt takich dawek dla pszczół, już po 4 dniach podawania. Dawka LD50 dla pszczół wynosi 0,3 ng/g. Najniższą dawką wywołującą zwiększoną śmiertelność pszczół w warunkach laboratoryjnych po 10 dniach podawania z pokarmem jest 0,1 ng/g, więc ryzyko negatywnego oddziaływania na pszczoły imidaklopridu przechodzącego do pyłku jest ogromne. Poza tym, chroniczna intoksykacja rodziny pszczelej sprzyja rozwojowi patogenów i pasożytów. Autorzy pracy sugerują, że wyniki badań nad imidaklopridem można prawdopodobnie przełożyć na pozostałe nikotynoidy (klotianidyna, tiametoksam) oraz na pyrazole (fipronil).

Ten sam zespół (Bonmatin i współautorzy) przedstawił, tym razem w formie plakatowej, wyniki podobnych badań dla fipronilu.

Fipronil jest bardzo toksyczny dla pszczół zarówno przy podaniu doustnym, jak i na powierzchnię ciała: LD50 wynosi odpowiednio 5,93 ng/pszczołę i 4,17 ng/pszczołę. Inne dane wskazują, że efekty subletalne pojawiają się już przy dawce 0,75 ng/g, a śmiertelność występuje przy powtarzających się podaniach dawki 0,01 ng na gram pokarmu. Metabolity fipronilu wydają się być tak samo toksyczne dla pszczół jak sam fipronil. Metoda GC/MS (spektrometria mas sprzężona z chromatografią gazową) pozwala na wykrycie fipronilu na poziomie 0,07 ng/g, limit oznaczalności metody to 0,2 ng/g. Badano pyłek z upraw ekologicznych, upraw, na których nie stosowano pestycydów oraz takich, na których stosowano pestycydy zawierające fipronil. Próby pyłku z pierwszych 2 grup stanowiły materiał odniesienia, gdyż tylko kilka próbek z upraw, na których fipronil nie był stosowany, zawierało go w bardzo niewielkich ilościach (poniżej granicy oznaczalności), pozostałe nie były skażone. Pośród próbek pyłku z upraw, na których stosowano fipronil (148 prób), prawie połowa okazała się dodatnia. Przy czym w 23% prób zawartość fipronilu była na poziomie nieprzekraczającym granicy oznaczalności metody, w 26% oznaczono ilość fipronilu i jego metabolitów średnio na poziomie 0,76 ng/g. W większości próbek wykryto sam fipronil - średnio 0,59 ng/g. Porównanie zawartości fipronilu w pyłku słonecznika i kukurydzy nie wykazało istotnych różnic, podobnie jak pyłku pochodzącego bezpośrednio z kwiatów i pyłku pobranego z poławiaczy pyłkowych.

Prezentacja dotycząca pestycydów odbyła się również podczas sympozjum „Straty rodzin pszczelich”. Madeline Chagnon zaprezentowała wyniki badań nad wpływem na rodziny pszczele klotianidyny - pestycydu stosowanego w uprawach kukurydzy w Quebec, jednej z kanadyjskich prowincji.

Od 2003 roku większość strat rodzin pszczelich w Kanadzie powodowana jest inwazją Varroa destructor, jednakże wyniki projektu badawczego mającego na celu użycie pszczół jako wskaźników zanieczyszczenia środowiska, pokazały, że w miejscach, gdzie użycie pestycydów było większe, rodziny gorzej rozwijały się (śmierć matek lub zaburzenia w składaniu jaj, zamieranie czerwiu, zwiększona śmiertelność pszczół zbieraczek), niż te umieszczone na terenach wolnych od pestycydów. Wyniki te skłoniły naukowców do przeprowadzenia badań uzupełniających, mających na celu ocenę nowych pestycydów systemicznych (neonikotynoidów) jako jednego z czynników powodującego zwiększone upadki rodzin pszczelich.

W 2008 roku prawie 99% upraw kukurydzy w Quebec pochodziło z nasion zaprawianych klotianidyną. Doświadczenie przeprowadzono w 3 regionach tej prowincji. W każdym regionie rodziny pszczele ustawiono na uprawach, gdzie stosowano pestycydy i na uprawach od nich wolnych. Martwe pszczoły były zbierane i liczone, pszczoły żywe były wyłapywane w celu analizy toksykologicznej (oznaczanie poziomu acetylocholinoesterazy), obserwowany był również wychów czerwiu - podczas i po ekspozycji rodzin pszczelich na badany czynnik. W ulach umieszczonych na uprawach pochodzących z zaprawianych nasion obserwowano wyższą śmiertelność pszczół wykazujących objawy zakażenia wirusem chronicznego paraliżu, w porównaniu do uli kontrolnych, w których rodziny pozostawały zdrowe. Badania nad określeniem markerów biologicznych, które mogłyby być pomocne w ocenie wpływu ekspozycji rodzin pszczelich na pestycydy są kontynuowane.

Zagadnieniem powtarzającym się wśród doniesień plakatowych, dotyczącym różnych związków chemicznych (imidakloprid, kumafos, tiametoksam, fipronil) był ich wpływ na orientację pszczół w terenie oraz na ich zdolność powrotu do ula.

W pracy zatytułowanej „Wpływ pestycydów na loty pszczół oraz aktywność zbieraczek u Apis mellifera carnica” Schneider i wsp. opisali dwie metody pozwalające oszacować ostrą toksyczność dla pszczół w warunkach półpolowych po podaniu dawek subletalnych pestycydów. Testowane pestycydy zawierały imidakloprid oraz kumafos i podawane były pszczołom doustnie, w dawce jednorazowej wraz z 10 ml syropu cukrowego.

W pierwszym przypadku do obserwacji pszczół zbieraczek wykorzystano metodę RFID (ang. Radio Frequency Identification). Pszczoły zbieraczki w nieznanym wieku, z ula testowego, przyzwyczajane były do sztucznej podkarmiaczki zawierającej 50% syrop cukrowy, następnie znakowane były transponderami. Czytniki transponderów umieszczone zostały przy podkarmiaczce i przy wylotku ula. Znakowane wcześniej pszczoły karmione były syropem zawierającym jeden z pestycydów (imidakloprid w dawce 3 ng/pszczołę; kumafos w dawkach 5, 2 lub 1 mg/pszczołę), następnie przez 48 godzin rejestrowana była ich aktywność, z uwzględnieniem częstości wizyt w podkarmiaczce oraz czasu potrzebnego na wizytę.

W stosunku do grupy kontrolnej pszczoły, którym podano imidakloprid, znacznie rzadziej odwiedzały podkarmiaczkę w dniu podania pestycydu, natomiast już po 24 godzinach różnice te nie były widoczne. Badane pszczoły potrzebowały w pierwszym dniu również znacznie więcej czasu na powrót do ula, po 24 godzinach różnice pomiędzy kontrolą a pszczołami, którym podano imidakloprid, były niezauważalne.

Podobne wyniki otrzymano dla kumafosu w dawce 5 mg/pszczołę (rzadsze wizyty, dłuższy czas powrotu). Efekt ten dla kumafosu występował od momentu jego podania i utrzymywał się znacznie dłużej, bo przez 48 godzin trwania obserwacji.

Drugą przedstawioną metodą była analiza zdolności powrotu pszczół do ula po podaniu im pestycydów. W doświadczeniu wykorzystano robotnice w nieznanym wieku, które znakowano i podawano im kumafos w dawkach 2 mg/pszczołę i 5 mg/pszczołę. Grupę kontrolną stanowiły pszczoły, którym podawano nieskażony pestycydami syrop cukrowy. Pszczoły uwalniano w odległości 40 m od ula i sprawdzano ile z nich wróci do ula przed upływem 15 minut oraz do końca dnia.

W ciągu 15 minut wróciło mniej pszczół, którym podano kumafos, w stosunku do pszczół z grupy kontrolnej, przy czym przy podaniu wyższej dawki wskaźnik powrotów był niższy. Wskaźniki powrotu do końca dnia dla pszczół, którym podano kumafos były nieznacznie niższe niż dla kontroli. Średni czas powrotu wynosił dla kontroli 108 s; dla pszczół, którym podano 2 mg kumafosu - 145 s; dla pszczół, którym podano 5 mg był ponad 2 razy dłuższy niż dla kontroli i wynosił 248 s.

Wyniki badań nad zastosowaniem metody RFID oraz użyciem mikroczipów w ocenie oddziaływania fipronilu, na indywidualne zachowanie pszczół przedstawili naukowcy z Francji (Decourtye i współautorzy).

W doświadczeniu wykorzystano fakt, że RFID umożliwia precyzyjną identyfikację momentu kiedy pszczoła wyposażona w transponder przelatuje koło czytnika. Obiektem badań była rodzina pszczela (20 tys. pszczół z unasienioną matką) umieszczona w tunelu o wysokości 3,5 m i wymiarach podstawy: 8×10 m. Podkarmiaczka z roztworem cukrowym i pyłkiem wielokwiatowym oraz poidło umieszczono 18 m od ula. Czytniki umieszczono przy wylotku ula oraz przy podkarmiaczce. Zbieraczki wyłapywano przy podkarmiaczce, następnie w laboratorium znakowano je mikroczipami i podawano im roztwór cukru z różnymi stężeniami fipronilu (0 - kontrola; 0,06 ng/pszczołę; 0,3 ng/pszczołę). Po uwolnieniu pszczół do rodziny, dane z czipów zbierane były przez 8 dni i analizowane za pomocą programu komputerowego. Dawka 0,06 ng fipronilu nie miała żadnego wpływu na loty pszczół do podkarmiaczki i z powrotem do ula. U pszczół, którym podano 0,3 ng fipronilu/pszczołę zaobserwowano zmniejszenie liczby lotów zbieraczek do podkarmiaczki oraz wydłużony czas lotu do podkarmiaczki i z powrotem.

Podobne badania przedstawili dla tiametoksamu Fourrier i współautorzy. Doświadczenie miało na celu sprawdzenie, czy tiametoksam podawany w niskich dawkach ma wpływ na orientację pszczół zbieraczek i ich zdolność powrotu do ula. Doświadczenie przeprowadzono w specjalnie skonstruowanym labiryncie, w którym droga od ula do podkarmiaczki z syropem oznakowana została zielonym kolorem, a pszczoły zostały uprzednio „nauczone” kojarzyć ten kolor z podkarmiaczką. Porównywano grupę badaną (69 pszczół, którym podawano 3 ng tiametoksamu/pszczołę) z grupą kontrolną (również 69 pszczół, karmionych nieskażonym 50% syropem cukrowym). Tiametoksam miał wpływ już na samo zwiększenie śmiertelności pszczół z grupy badanej (42%) w stosunku do kontroli (20%). Współczynnik wyliczony dla bezbłędnych lotów do podkarmiaczki w grupie badanej był ponad 2 razy niższy niż w grupie kontrolnej. Pszczoły z grupy badanej również znacznie częściej docierały do celu zawracając po drodze co najmniej raz. Blisko 42% pszczół, którym podano tiametoksam nie było w stanie pokonać drogi do podkarmiaczki w czasie krótszym niż 5 minut, przy czym pośród pszczół z grupy kontrolnej było to 26% pszczół. Tiametoksam wpłynął także na wydłużenie średniego czasu (średnia wyliczona dla pszczół, które trafiły bezbłędnie), w którym pszczoły pokonywały tę samą drogę, dla grupy badanej było to 90,11 s, dla kontroli - 75,13 s. Autorzy sugerują jednak, żeby odnieść uzyskane wyniki do warunków naturalnych, niezbędne są dalsze szczegółowe badania.

Praca z Algierii (Chahbar i inni) dotyczyła ostrej toksyczności tiametoksamu dla Apis mellifera intermissa.

W ostatnich latach coraz częściej obserwowano w Algierii symptomy zatruć pszczół, osłabienie rodzin pszczelich oraz masowe znikanie pszczół. Fakty te kojarzone są z dysfunkcją układu nerwowego pszczół oraz działaniem neurotoksycznym pestycydów. Tiametoksam jako pestycyd systemiczny obecny jest w niskich dawkach, w różnych częściach roślin podczas ich całego cyklu produkcyjnego. Żeby zbadać jakie efekty wywoływać może u pszczół tiametoksam obecny w pyłku oraz nektarze, przeprowadzono najpierw badania nad wrażliwością pszczół Apis mellifera intermissa na ten pestycyd. Uzyskane wyniki pozwoliły na wyznaczenie dawki subletalnej tiametoksamu dla tych pszczół. Ostrą toksyczność określano wyznaczając dawki LD50 dla podania doustnego i kontaktowego, na podstawie śmiertelności pszczół dorosłych po 24, 48 i 72 godzinach od zastosowania tego związku w różnych stężeniach. Próbowano również ustalić i porównać dawki LD50 wiosną i latem oraz sprawdzić czy występują sezonowe różnice we wrażliwości pszczół na tiametoksam.

Około 15-20 minut po podaniu pestycydu, u pszczół obserwowano wzmożoną aktywność z nieskoordynowanymi ruchami, drżeniami i konwulsjami lub apatyczność. Objawy te ustępowały po 24 godzinach. Badania wykazały liniową zależność pomiędzy zastosowaną dawką tiametoksamu a śmiertelnością pszczół. Maksymalna śmiertelność obserwowana była po 24 godzinach od podania pestycydu. Dawki LD50 w okresie wiosennym były niższe niż w okresie letnim, co związane jest z mniejszymi możliwościami detoksykacyjnymi pszczół w okresie wiosennym.

Wśród prac plakatowych znaleźć można było również pracę autorstwa D. Fortini i współautorów pt. „Toksyczność dimetoatu dla pszczół wychowywanych in vitro”. Toksyczność dimetoatu (insektycyd fosforoorganiczny) badano podając larwom pszczelim wraz z pokarmem jego roztwory wodne w 5 różnych koncentracjach. Analiza wyników doświadczenia pozwoliła wyciągnąć wniosek, że ekspozycja larw na dimetoat opóźniała wygryzanie się pszczół dorosłych. Ewidentna była również relacja pomiędzy dawką dimetoatu a jego działaniem.

Interesujące wyniki dotyczące użycia deflektorów ograniczających pylenie podczas wysiewu zaprawianych pestycydami nasion oraz wpływu pylenia podczas wysiewu zaprawianych nasion na rodziny pszczele zaprezentował zespół włoski - Laura Bortolotti i wsp.

W ramach projektu finansowanego przez Ministerstwo Rolnictwa przeprowadzono doświadczenia mające na celu oszacowanie poziomu uwalniania substancji aktywnych pestycydów podczas wysiewu zaprawianych nasion i oddziaływania ich tą drogą na rodziny pszczele. Dla 4 badanych pestycydów: Gaucho (imidacloprid), Poncho (klotianidyna), Cruiser (tiametoksam) oraz Regent (fipronil) faktyczna ilość uwalnianego przy wysiewie pyłu (g/q) okazała się być znacznie wyższa, niż ta zadeklarowana przez producenta, jednakże w żadnym z przypadków nie przekraczała dopuszczalnej normy 3 g/q. Porównywano uwalnianie substancji aktywnej zapraw przy użyciu zwykłego siewnika oraz siewnika wyposażonego w deflektory ograniczające pylenie. W pierwszym przypadku wynosiło ono od 1 do 5 mg/m2 dla siewnika z deflektorami było znacznie niższe i wahało się od 0,5 o 3,5 mg/m2. W obydwu przypadkach wartości te zmniejszały się zauważalnie wraz ze zwiększeniem odległości od miejsca wysiewu. Zastosowanie deflektorów doprowadziło do zmniejszenia stężenia substancji aktywnej od 0 do 60% dla różnych odległości. Wyniki istotne statystycznie uzyskano dla klotianidyny (dla odległości 30 i 50 m) oraz dla tiametoksamu (dla wszystkich odległości, w których wykonywano pomiary (5, 10, 20, 30, 50 m). Wyniki uzyskane dla imidaklopridu nie były aż tak istotne statystycznie. Badań nad fipronilem nie ukończono jeszcze w chwili prezentacji pracy.

W celu oszacowania wpływu uwalniania substancji aktywnych podczas wysiewu zaprawianych ziaren na rodziny pszczele na granicy pola, na którym prowadzone były prace, ustawiono 6 uli. Cztery ule kontrolne umiejscowiono w odległości kilku kilometrów. Pszczoły z rodzin badanych wykazywały większą dzienną śmiertelność, szczególnie po tygodniu od momentu ekspozycji na pestycydy. Szczególnie wysoka śmiertelność notowana była przy ekspozycji na klotianidynę oraz fipronil.

Możliwości wykorzystania rodzin pszczelich jako wskaźnika zanieczyszczenia środowiska oraz czynnika pozwalającego oszacować bezpieczeństwo żywności pochodzącej z upraw owoców i warzyw przedstawili Ruiz i wsp.

Doświadczenie przeprowadzono w Hiszpańskiej prowincji Bajadoz, w sadach śliwkowych i brzoskwiniowych oraz na uprawach pomidorów. Badanie obejmowało dwie oddalone od siebie stacje, każda po 2 ule. Osyp zbierany był ze wszystkich rodzin w odstępach tygodniowych przez pół roku. W 40% próbek liczba martwych pszczół była wyższa niż 250 pszczół/tydzień/stację. We wszystkich próbach wykryto obecność jednego lub kilku pestycydów z różnych grup chemicznych, między innymi neonikotynoidy (tiametoksam, klotianidyna i imidakloprid) oraz organofosforany (fenitrotion,fosmet, klospirifos).

Dwie prace plakatowe prezentowały wyniki badań nad wpływem fipronilu na układ nerwowy, pokarmowy i wydalniczy pszczół.

Thaisa Cristina Roat i wsp. opisali toksyczne oddziaływanie subletalnych dawek fipronilu na układ nerwowy pszczół oraz zmiany jakie wywołuje on w pszczelim mózgu.

Insektycyd ten jest ekstremalnie aktywny w układzie nerwowym owadów, oddziaływuje on poprzez blokowanie receptorów kwasu g-aminomasłowego (GABA), który hamuje nadmierną stymulację nerwów. Celem badania było ustalenie subletalnych dawek - doustnej i kontaktowej - oraz zbadanie ewentualnych zmian morfologicznych powstających w mózgu Apis mellifera przy ekspozycji na fipronil. Dawki subletalne wyznaczono na poziomie 3,27 ng/pszczołę przy podaniu fipronilu doustnie, przy aplikacji na powierzchnię ciała na poziomie 0,157 ng/pszczołę. Analiza morfologiczna nie ujawniła zmian w mózgu pszczelim, zarówno przy zastosowaniu dawek letalnych, jak i subletalnych. Brak zmian strukturalnych mógł być jednak spowodowany zbyt krótkim czasem ekspozycji na fipronil - 4 godziny mogły nie wystarczyć do powstania zmian strukturalnych w mózgu, jednakże prawdopodobne jest, że w takim czasie fipronil może wywołać zmiany biochemiczne.

Zmiany histopatologiczne i ultrastrukturalne w jelicie środkowym oraz cewkach Malpighiego u pszczół narażonych na ekspozycję na fipronil opisali Francuzi - Malaspina i wsp.

Celem doświadczenia było oszacowanie efektów działania fipronilu na narządy niebędące organami docelowymi jego działania, ale związane z wchłanianiem i wydzielaniem fipronilu oraz jego metabolitów. Przeprowadzono badania histologiczne oraz analizę ultrastrukturalną jelita środkowego oraz cewek Malpighiego po doustnym podaniu im fipronilu. Do testów biologicznych pobierano nowo wygryzione pszczoły z silnych, zdrowych rodzin. Pszczoły miały dietę zawierającą subletalną dawką fipronilu (1 ng/pszczołę). Pszczoły z grupy kontrolnej dostawały pokarm bez fipronilu, zamiast fipronilu dodawano im wodę lub sam nośnik (aceton). Ocenę histologiczną jelit i cewek Malpighiego prowadzono przy użyciu mikroskopu optycznego, ocenę ultrastrukturalną przy użyciu mikroskopu elektronowego. Obydwa badania ujawniły zmiany w cytoplazmie i jądrach większości komórek jelita i cewek Malpighiego. Zmiany te przypominały zmiany, jakie występują w komórkach w początkowej fazie procesów prowadzących do stopniowej śmierci komórki. W jelicie tylko warstwa powierzchowna nabłonka była uszkodzona, komórki podlegające regeneracji nie wykazywały zmian. Autorzy pracy podejrzewają, że obserwowane zmiany wywołane były właśnie działaniem fipronilu albo / i jego metabolitów powstających w ciele pszczoły.

Zaprezentowane wyniki badań pokazują, jak poważny dla pszczelarstwa jest problem stosowania pestycydów. Szczególnie istotny jest fakt, że pestycydy poza bezpośrednim oddziaływaniem na pszczoły (opryski, pył przy wysiewie zaprawianych nasion), dostają się także do pyłku oraz nektaru wielu roślin, a już niewielkie, subletalne dawki wywołują w rodzinach pszczelich niekorzystne efekty. Choć wiemy o poszczególnych grupach pestycydów coraz więcej, wiele spraw pozostaje nadal niewyjaśnionych i z tego względu w licznych ośrodkach naukowych na całym świecie kontynuowane są badania nad wpływem pestycydów na pszczoły.

 
     
 
         
      Wykonanie: Michał Skrzypiński