Dr hab. Grażyna Topolska
Wydział Medycyny Weterynaryjnej - Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego

O stratach rodzin pszczelich, chorobach i szkodnikach pszczół na konferencjach w Montpellier we wrześniu 2009 roku (część III)

Trochę o szerszeniach oraz sesja plakatowa

W poprzednim artykule poświęconym prezentacjom przedstawianym na wrześniowych konferencjach w Montpellier nie wspomniałam o specjalnym sympozjum dotyczącym zagrożenia, jakie szerszenie stanowią dla zapylaczy, w tym dla pszczoły miodnej. W sesji osobiście nie uczestniczyłam, ponieważ w tym samym czasie odbywało się sympozjum BEESHOP, a temat szerszeni wydawał mi się mniej istotny dla naszych pszczelarzy. Po przejrzeniu materiałów zdałam sobie sprawę, że nie należy tych zagadnień pomijać. Z doniesień takich autorów jak Muller i wsp., Maher i Thiery, Arca i wsp., Infantidis i wsp., wynika, że azjatycki szerszeń Vespa velutina, który jest obecny we Francji od przynajmniej 2004 roku, występuje w tym kraju coraz powszechniej. Duże jest prawdopodobieństwo, że wkrótce rozprzestrzeni się na tereny wielu innych krajów europejskich. Do śmierci rodziny pszczelej może doprowadzić już nawet pięć szerszeni, głównie poprzez wyłapywanie pszczół przynoszących pyłek. We Francji opracowywane są pułapki, mające na celu niszczenie szerszeni czyhających na pszczoły przed ulami. Testowana jest też skuteczność preparatu APIBURB przeznaczonego do ograniczania inwazji os w rodzinach pszczelich, a wykazującego także działanie przy zwalczaniu Varroa destructor i Aethina tumida.

Przechodząc do sesji posterowej muszę przyznać, że zaskoczeniem było dla mnie to, że w materiałach kongresowych nie zamieszczono abstraktów doniesień plakatowych, a jedynie ich tytuły. Z informacji później rozesłanych autorom wynika, że abstrakty te (streszczenia publikacji naukowych - red.) lub obrazy plakatów będą zamieszczone na internetowych stronach Kongresu, lecz kiedy, nie wiadomo. Poza tym, wiele plakatów widniało tylko w spisie. Poniżej przedstawiam niektóre z posterów wybrane przeze mnie z ponad stu dotyczących zdrowia pszczół. Schemat prezentacji pracy zastosowałam taki sam, jak w przypadku doniesień ustnych („Pszczelarstwo” 1/2010): nazwisko (reprezentowany kraj) - polskie tłumaczenie tytułu - najważniejsze informacje.

Święty Ambroży - ul figuralny, jeden z wielu z kolekcji Muzeum Pszczelarskiego „Sądeckiego Bartnika”, na pasażu spacerowo-handlowo-wystawowym prowadzącym do Centrum Kongresowego Corum

Kilka pierwszych posterów dotyczących szkodliwości dla pszczół insektycydów stosowanych do zaprawiania nasion

• Jean-Mark Bonmatin i wsp. (Francja) - „Fipronil” syntetyczny insektycyd w pyłku upraw, na których środek był stosowany.
  Fipronil w dawkach 0,75 ng/g wykazuje subletalne działanie na pszczoły. Przy długotrwałym podawaniu, śmiertelność pszczół obserwowano przy dawkach 0,01ng/g, przy czym toksyczność 4 produktów rozpadu fipronilu jest taka jak fipronilu. Za pomocą czułej metody, która wykrywa fipronil i produkty jego rozpadu na poziomie 0,07 ng/g, obecność środka stwierdzono w około 25% próbek pyłku z upraw, na których stosowano fipronil. Średnio w próbkach pozytywnych stwierdzono 0,76 ng/g szukanych substancji.
• Julie Fourrier (Francja) - Wpływ subletalnych dawek tiametoksamu na zdolność pszczół do przestrzennej orientacji na uprawach kukurydzy.
  Pszczoły, które doustnie otrzymywały syrop z tiametoksamem w subletalnej dawce, wykazywały większe trudności z odnalezieniem właściwej drogi niż pszczoły kontrolne. Doświadczenia wymagają kontynuacji, ponieważ wykonane zostały na niewielkiej liczbie pszczół.
• Laura Bortolotti i wsp. (Włochy) - Projekt APENET: Pierwsze wyniki badań wpływu na pszczoły pyłów powstałych podczas wysiewu zaprawianych nasion kukurydzy.
  W związku z obserwowanymi w ostatnich latach dużymi stratami pszczół Włoskie Ministerstwo Rolnictwa finansuje dwuletni projekt badawczy, który ma na celu określenie rozmiaru strat pszczół występujących w czasie wysiewu nasion kukurydzy, usprawnienie urządzeń wysiewających w celu ograniczenia strat, badanie wpływu insektycydów (imidakloprydu, fipronilu, klotianidyny i tiametoksamu) na pszczoły w zależności od różnych warunków klimatycznych oraz określenie udziału czynników zakaźnych w powstałych stratach. Dotychczasowe wyniki wskazują, że ilość pyłów powstających w czasie wysiewu mieści się w granicach normy. Można ją jeszcze ograniczyć przez stosowanie siewników ze specjalnymi odrzutnikami. W rodzinach pszczelich ustawionych na obrzeżu pola, na którym prowadzono wysiew, stwierdzano większą śmiertelność pszczół w porównaniu do kontroli, szczególnie po tygodniu od wysiewu. Wyniki te są podstawą do przedłużenia przez Ministerstwo Zdrowia zapobiegawczego zawieszenia zezwolenia na stosowanie tych insektycydów na kolejny rok. W ramach projektu badano też problem zawartości insektycydów w wodzie gutacyjnej i pyłku, a także występowanie różnych pasożytów w glebie na terenach uprawy kukurydzy w celu określenia, czy rzeczywiście zaprawianie nasion jest niezbędne.
• Mariano Higes i wsp. (Hiszpania) - Badanie udziału organizmów chorobotwórczych, pozostałości pestycydów w pyłku, czynników środowiskowych w słabnięciu rodzin pszczelich.
  Badanie próbek pszczół i pyłku z kilkudziesięciu pasiek w Hiszpanii wykazało, że w 88% przypadków przyczyną słabnięcia i ginięcia rodzin pszczelich był pasożyt Nosema ceranae, a w 12% odpowiedzialne były inne czynniki, w tym głównie Varroa destructor. Spośród wielu badanych pestycydów fipronil znaleziono tylko w 2 próbkach z rodzin słabnących i w jednej próbce z rodziny niewykazującej żadnych niepokojących objawów, a imidakloprydu nie stwierdzono w żadnej próbce.

Absolwenci Technikum Pszczelarskiego w Pszczelej Woli zatrudnieni w ekologicznym gospodarstwie pasiecznym APIDS wraz z autorką artykułu (od lewej: Krzysztof Paluch, Jarosław Rycerz, autorka, Edyta Paluch, Marcin Paluch) przy ulu z wylotkiem zasiatkowanym na czas transportu

Kilka interesujących plakatów dotyczących walki z chorobami pszczół

• Nod Apiary Products (Kanada) - Ratowanie pszczoły miodnej; wielki przełom w walce z roztoczem Varroa destructor.
  W niektórych krajach europejskich testowany jest MAQSTM (MiteAwayTM Quick Strip) nowy kanadyjski produkt do walki z warrozą. Preparat występuje w postaci płytek nasączonych kwasem mrówkowym. Płytki według zaleceń umieszcza się na 7 dni na ramkach z czerwiem (może być stosowany w czasie towarowych pożytków nektarowych). Po 7 dniach płytki mogą być wyjęte i kompostowane lub można je pozostawić w ulu, aby pszczoły same je usunęły. Preparat niszczy roztocze w komórkach z czerwiem i według doniesień producenta jego skuteczność przekracza 95%.
• Gajger i wsp. (Zagrzeb) - Zwalczanie nosemozy za pomocą „Nozevitu”; aspekt histologiczny.
  Na Uniwersytecie w Zagrzebiu badano mechanizm działania preparatu Nozevit przy zwalczaniu nosemozy. Stwierdzono, że produkt ten oparty na substancjach pochodzenia roślinnego pobudza komórki nabłonka jelita środkowego pszczoły do wytwarzania śluzu, utwardza ten śluz, przekształcając go w błonę chroniącą komórki nabłonka przed zarażeniem sporami Nosema.
• Kalinka Gurgulowa i wsp. (Bułgaria) - Preparaty weterynaryjne dla ekologicznych pasiek.
  Autorzy polecają do zastosowania w pasiekach ekologicznych dwa bułgarskie preparaty oparte na naturalnych substancjach: Ecostop - do walki z warrozą, i Nosestat - w celu ograniczenia stopnia zarażenia pasożytami z rodzaju Nosema. Twierdzą, że oba są wysoce skuteczne.
• Bongkot Booppha i wsp. (Tajlandia) - Zastosowanie bioaktywnych płytek ceramicznych do zwalczania chorób zakaźnych.
  Wstępne badania wykazały znaczną skuteczność płytek ceramicznych nasączonych olejkiem trawy cytrynowej (palczatki cytrynowej) w hamowaniu rozwoju Melisococcus plutonius, Ascospaera apis oraz w niszczeniu roztoczy Tropilaelaps clareae i Varroa destructor.

Grupa komików, którzy z głośną muzyką przemieszczali się po pasażu spacerowo-handlowo-wystawowym prowadzącym do Centrum Kongresowego Corum. Zwracali oni uwagę przechodniów udających się na Kongres i ApiExpo

Postery z Polski zaprezentowały dwie Pracownie Chorób Owadów Użytkowych: z Państwowego Instytutu Weterynarii w Puławach i z SGGW w Warszawie. Badania Pracowni z Puław wykazały, że w próbkach pszczół pobranych z rodzin pszczelich zamarłych zimą 2007/2008 (z pasiek, z których straty wyniosły przynajmniej 30% rodzin) stwierdzono bardzo wiele organizmów chorobotwórczych. Synergistyczne działanie tych organizmów mogło prowadzić do śmierci rodzin pszczelich. Badania Pracowni Owadów Użytkowych SGGW wykazały, że pasożyt Nosema ceranae jest w Polsce obecny od przynajmniej 1995 roku, i powszechnie występuje teraz w naszych pasiekach. Stwierdzono go w 87% próbek nadesłanych do badania z rodzin słabnących i zamarłych.

Ostatnim punktem programu kongresowego były wycieczki. Trafiłam do gospodarstwa pasiecznego firmy APIDIS SAS. Oglądając tam wyładunek uli z pszczołami po transporcie, usłyszałam rozmowę w języku polskim i w ten sposób poznałam czterech absolwentów naszego Technikum Pszczelarskiego w Pszczelej Woli zatrudnionych w gospodarstwie od czterech lat. Było to bardzo mile zakończenie podczas pracowicie spędzonego w Montpellier tygodnia.