Dr hab. Grażyna Topolska
Wydział Medycyny Weterynaryjnej - Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego

O stratach rodzin pszczelich, chorobach i szkodnikach pszczół na konferencjach w Montpellier we wrześniu 2009 roku (część II)

Choroby i szkodniki pszczół

Pierwszą część artykułu poświęciłam zagadnieniu ginięcia rodzin pszczelich. Część II dotyczy poruszanych na V konferencji COLOSS i 41 Kongresie Apimondii tematów związanych z chorobami i szkodnikami pszczół. Wobec bardzo dużej liczby referowanych prac można w ramach artykułu jedynie wspomnieć o niektórych informacjach przedstawionych w wybranych doniesieniach. Po nazwisku pierwszego autora i nazwie reprezentowanego kraju umieściłam polskie tłumaczenie tytułu pracy w celu zobrazowania, czego ogólnie praca dotyczyła.

Konferencja COLOSS

Prace z wymienionego zakresu umieszczono w 7 grupach: Varroa destructor i zwalczanie warrozy, pestycydy, różnorodność genetyczna, wirusy - bakterie - grzyby, nosemoza, zagadnienie żywotności.

  • Benjamin Dainat i wsp. (Szwajcaria) - Mrówki i roztocze: gdzie jest zależność? Żerowanie w ulach trzech gatunków mrówek może bardzo istotnie wpływać na wyniki oceny porażenia roztoczami Varroa destructor, prowadzonej na podstawie naturalnego osypu roztoczy. Dlatego odpowiednie zwalczanie mrówek w pasiece jest bardzo ważne zarówno dla pszczelarzy, jak i naukowców.
  • Vincent Dietemann (Szwajcaria) - Małe komórki do zwalczania warrozy: wyjaśnianie niewiadomych. Dotychczasowe badania nie potwierdzają popularnej w niektórych rejonach opinii, że wychów czerwiu w mniejszych komórkach ogranicza stopień inwazji Varroa. Prowadzenie w ten sposób walki z warrozą jest ryzykowne i ekonomicznie nieopłacalne.
  • Eva Rademacher i Marika Harz (Niemcy) - Kwas szczawiowy: toksyczność dla pszczoły miodnej Apis mellifera. Przy zewnętrznym stosowaniu na pszczoły kwasu szczawiowego śmiertelność pszczół jest bardzo mała, natomiast wzrasta przy podawaniu doustnym. Ponieważ śmiertelność pszczół w terenie przy leczeniu kwasem szczawiowym jest bardzo niska, najprawdopodobniej działa on na roztocze na drodze kontaktowej bez znacznego pobierania środka przez pszczoły.
  • Yves Le Conte (Francja) - Nowe dane dotyczące śmiertelności pszczół we Francji. We Francji występują szczepy pszczół, które żyją już średnio 7 lat bez zabiegów przeciw warrozie. Szczepy te biorą udział w teście żywotności, prowadzonym w ramach COLOSS przez kilka ośrodków europejskich. Test ma na celu wyselekcjonowanie pszczół najlepiej radzących sobie w różnych warunkach bez podawania środków leczniczych, w tym przeciw roztoczowi Varroa destructor.
  • Simone Tosil i wsp. (Włochy) - Znaczenie jakości pokarmu w odporności pszczół na działanie pestycydów. Jakość pokarmu białkowego otrzymywanego przez pszczoły robotnice w pierwszych dniach życia wpływa na ich wrażliwość na zatrucie pestycydami (klotianidyną).
  • Piotr Medrzycki i wsp. (Włochy) - Wpływ obniżonej temperatury wychowu na wysokość strat rodzin pszczelich. Pszczoły wychowane w temperaturach niższych niż optymalne łatwiej ulegają zatruciu pestycydami.
  • Jasna Kralj (Słowenia) - Wpływ subletalnych dawek imidakloprydu na rozwój nosemozy u pszczół. Subletalne dawki imidakloprydu powodują większą podatność pszczół na rozwój nosemozy wywołanej przez Nosema ceranae.
  • Marco Lodesani i wsp. (Włochy, Szwajcaria) - Zakażenie pszczół przez Nosema ceranae i wirus zdeformowanych skrzydeł w eksperymencie klatkowym. Stwierdzono, że u pszczół zakażonych Nosema ceranae łatwiej rozwija się infekcja wirusa zdeformowanych skrzydeł. Być może Nosema ceranae umożliwia zakażenie wirusowe drogą pokarmową, poprzez uszkodzenie nabłonka jelita środkowego pszczoły lub sprzyja namnażaniu wirusa poprzez osłabienie mechanizmów odpornościowych pszczół.
  • Megali Ribiere i wsp. (Francja) - Chroniczny paraliż pszczół: szerzenie się zakażenia w rodzinach pszczelich i wykrywanie wirusa. Obecność wirusa chronicznego paraliżu stwierdzono nie tylko w pszczołach dorosłych, ale we wszystkich stadiach rozwojowych pszczół oraz u dwóch gatunków mrówek (Camponotus vagus i Formica rufa).
  • Eyal Maori i wsp. (Izrael) - Izraelski wirus ostrego paraliżu (IAPV): Skierowanie wzajemnego oddziaływania między wirusem a gospodarzem w kierunku możliwego do wykorzystania działania przeciwwirusowego. Materiał genetyczny wirusa IAPV może zostać wbudowany w genom pszczoły. Pszczoły takie wykazują odporność na chorobę. Doświadczalnie podawano pszczołom doustnie wirusowe RNA, co powodowało blokowanie namnażania wirusa. Rozważa się możliwość zastosowania w przyszłości tej techniki do leczenia chorób wirusowych.
  • Ulrike Hartmann i wsp. (Szwajcaria) - Niedoceniana większość: powszechnie występujące bakterie mogą prowadzić do śmierci robotnic pszczoły miodnej. Występujące często w środowisku ula bakterie Pseudomonas aeruginosa i Morganella morganii mogą być przyczyną znacznej śmiertelności pszczół i ich znaczenie w patologii pszczół jest prawdopodobnie niedoceniane.

Kongres Apimodii

Podczas Kongresu komisja Apimondii zajmująca się zdrowiem pszczół zorganizowała poza sympozjum dotyczącym strat rodzin pszczelich sesję plenarną pod tytułem: „Czy pszczelarstwo ma przyszłość: nowe wyzwania lub zdrowie pszczół” oraz trzy sympozja: „Programy hodowlane dla lepszego zdrowia pszczół”, „Rozpoznawanie i zwalczanie chorób pszczół”, „Szerszenie kontra pszczoły”. Kilka doniesień z omawianego w artykule zakresu znalazło się także w sympozjum zorganizowanym podczas Kongresu przez sieć kilku naukowych instytutów badawczych współpracujących w ramach europejskiego projektu badawczego BEE SHOP. Prace te często powstawały przy udziale dużych międzynarodowych zespołów. Podobnie jak w przypadku doniesień dotyczących strat rodzin pszczelich (także na tych sympozjach) niektóre osiągnięcia badawcze były prezentowane wcześniej lub sygnalizowane podczas konferencji COLOSS.

Myślę, że pszczelarzy szczególnie mogą zainteresować prace dotyczące pestycydów.

  • James Ellis i wsp. (USA) - Wpływ imidakloprydu i amitrazu na formy rozwojowe pszczoły miodnej (Apis mellifera). Larwy, które otrzymywały z pokarmem amitraz w dawkach toksycznych dla pszczół dorosłych lub imidaklopryd w dawkach stwierdzanych w nektarze i pyłku, często zamierały jako poczwarki. Konieczne jest przebadanie, jak funkcjonują pszczoły, rozwinięte z poczwarek, które przeżyły.
  • Jean-Marc Bonmatin i wsp. (Francja) - Imidaklopryd powoduje skażenie pyłku upraw, na których zastosowano zaprawiane nasiona: duże zagrożenie dla pszczół. Opracowano metodę, która jest w stanie wykryć imidaklopryd w ziemi, roślinach i pyłku na poziomie 0,3 ng/g. W kwiatach upraw kukurydzy i słonecznika, na których zastosowano nasiona pokryte zaprawą z imidakloprydem, średnie stężenie imidakloprydu wynosiło 7 ng/g, w pyłku kukurydzy - 2 ng/g, a w pyłku słonecznika - 3 ng/g. W półpolowych badaniach potwierdzono subletalny efekt takich dawek na pszczoły. Wobec wyników badań laboratoryjnych wykazujących, że podawanie pszczołom w pokarmie przez 10 dni imidakloprydu w dawce 0,1 ng/g, zwiększa śmiertelność pszczół, zagrożenie dla rodzin pszczelich może być poważne. Poza tym takie przewlekłe zatrucia sprzyjają rozwojowi różnych organizmów chorobotwórczych.
  • Jane Richardson i wsp. - Programy badania stanu pszczelarstwa, ginięcie pszczół i ocena ryzyka. Europejska Agencja Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) reagując na duże straty pszczół, w ostatnich latach utworzyła dwa projekty, których celem jest ocena narodowych programów badających sytuację pszczelarstwa w poszczególnych państwach oraz rewizja oceny ryzyka, jakie stwarza dla pszczół stosowanie poszczególnych pestycydów w rolnictwie.

Kilka prac, dotyczyło zagadnień związanych z naturalną odpornością pszczół na choroby.

  • Yves Le Conte (Francja) - Pszczoły radzące sobie z zakażeniem Varroa destructor we Francji. Gdy roztocz Varroa destructor pojawił się we Francji w 1982 roku, dzikie roje pszczoły miodnej wyginęły, lecz w 1994 roku pojawiły się ponownie. Część z nich w latach następnych poddano obserwacji i niektóre rodziny już od 13 lat żyją bez stosowania zabiegów przeciw warrozie. Stwierdza się w nich mniejszą liczbę roztoczy, niż w rodzinach kontrolnych. Pszczoły te wykazują bardziej nasilone, niż pszczoły kontrolne, zachowanie higieniczne, w którym wykorzystane jest powonienie. Do celów przyszłej hodowli próbuje się ustalić, które geny są odpowiedzialne za ten przejaw odporności.
  • Peter Rosenkranz i wsp. (Niemcy) - Różnice w rozmnażaniu Varroa destructor i ich znaczenie dla odporności pszczół na poziomie indywidualnych osobników. Większość czynników związanych z odpornością pszczół na warrozę występuje na poziomie rodziny. Przykładem jest zachowanie higieniczne pszczół. Jedynym znanym elementem mającym znaczenie na poziomie indywidualnej pszczoły jest rozmnażanie roztoczy. Stwierdzono, że substancje lotne ze świeżo zasklepionych larw aktywują produkcję jaj u samic Varroa destructor. Larwy robotnic starsze o 24 godziny, a trutni o 48 godzin już takich substancji nie wytwarzają.
  • Dieter Behrens i wsp. (Niemcy) - Dzięki poznaniu genomu pszczoły miodnej możliwe stały się badania, których celem jest wskazanie genów mających znaczenie dla odporności pszczół na poszczególne choroby. Wskazano już gen prawdopodobnie odgrywający rolę w odporności larw na zakażenie przez bakterię Paenibacillus larvae, wywołującą zgnilec amerykański pszczół i 2 geny prawdopodobnie pełniące rolę w obronności przy inwazji przez Varroa destructor.
  • Józef Simuth i wsp. (Słowacja) - Nowe spojrzenie na układ odpornościowy pszczół oparty na własnych białkowych substancjach antybiotycznych oraz czynnikach chemicznych pochodzenia roślinnego. Rodzina pszczela wyposażona jest w efektywny system odporności zewnętrznej do walki z organizmami chorobotwórczymi. W jego skład wchodzą liczne białka mleczka pszczelego oraz znajdujące się w nektarze, pyłku i propolisie substancje antybiotyczne pochodzenia roślinnego. Niektóre z białek działają przeciw bakteriom wywołującym zgnilec oraz mają działanie przeciwgrzybiczne. Antybiotyki wprowadzane do rodzin pszczelich powodują upośledzenie mechanizmów naturalnej odporności pszczół, przejmując ich zadanie. Niszczą także korzystne mikroorganizmy przewodu pokarmowego pszczoły (np. z grupy Lactobacillus), które w normalnych warunkach działają jako probiotyki i wywierają stymulujący wpływ na układ odpornościowy. Jednym z głównych efektów wprowadzenia zakazu stosowania antybiotyków w pszczelarstwie będzie podniesienie naturalnej odporności pszczół.
  • Eva Forsgren i wsp. (Szwecja) - Nowe bakterie kwasu mlekowego hamujące wzrost Paenibacillus larvae. Stwierdzono, że u wielu larw otrzymujących mieszankę odpowiednio dobranych bakterii kwasu mlekowego nie dochodzi do rozwoju P. larvae - bakterii wywołujących zgnilec amerykański. Dało to podstawę autorom do sformułowania następujących pytań: - Jaki jest efekt stosowania antybiotyków na korzystną florę bakteryjną? - Czy poprzez zmodyfikowane praktyki pszczelarskie można stymulować naturalny wzrost bakterii kwasu mlekowego i poprawiać zdrowie pszczół? - Czy probiotyki mogą poprawić zdrowie pszczół?

W innych pracach skoncentrowano się na wykrywaniu organizmów chorobotwórczych dla pszczół, bądź na metodach zwalczania bardziej lub mniej rozpowszechnionych chorób.

  • Andreas Thrasyvoulou i wsp. (Grecja) - Próby zwalczania Nosema ceranae w Grecji. Nosema ceranae stanowi bardzo duży kłopot dla greckiego pszczelarstwa. Ponieważ fumagilina nie może być stosowana w krajach UE, przetestowano efektywność takich preparatów, jak: Vita Feed Gold, Nosestat, Protofil. Zabiegi wykazały około 60% ich skuteczność, jednak głównym polecanym postępowaniem leczniczym jest dobra praktyka pszczelarska polegająca na: - trzymaniu silnych, jak najmniej zarażonych przez V. destructor rodzin, - zimowanie w miejscach nasłonecznionych młodych pszczół dobrze nakarmionych białkiem, - zapewnienie spokoju, - dezynfekcja zakażonych plastrów.
  • Mariano Higes (Hiszpania) - Nosema ceranae, nowa choroba w Europie. Nosema ceranae jest główną przyczyną ginięcia rodzin pszczelich w Kanadzie. Podawanie fumagiliny ogranicza stopień zakażenia rodzin pszczelich wiosną i latem, natomiast jesienią nasilenie infekcji samo spada. Leczenie fumagiliną, nie prowadziło do zwiększenia zbiorów miodu.
  • Laurent Gauthier (Francja) - Wpływ zakażenia wirusem zdeformowanych skrzydeł na kondycję matek pszczelich. Spośród 10 badanych wirusów sześć stwierdzono u unasienionych matek pszczelich. Wirus IAPV (izraelski wirus paraliżu pszczół) i KBV (kaszmirski wirus pszczół) stwierdzano sporadycznie. Występowanie BQCV (wirus choroby czarnych mateczników) i SBV (wirus choroby woreczkowej czerwiu) powiązane było z pochodzeniem próbki. DWV (wirus zdeformowanych skrzydeł) i VdV-1 (wirus roztocza Varroa destructor-1) znaleziono w większości próbek. DWV wykryto w ciele tłuszczowym, jajnikach, przewodzie pokarmowym i głowie matek. Cząstki wirusowe stwierdzano w uszkodzonych tkankach jajników, w których obserwowano także uszkodzenia komórek typowe dla zakażeń wirusowych. Zakażone rurki jajnikowe były często puste. DWV stwierdzony też był u 37% nieunasienionych matek. Wpływ DWV na stan rodziny pszczelej zależy prawdopodobnie od rozpowszechnienia zakażenia wśród robotnic i od ilości wirusa w poszczególnych osobnikach, a to może być regulowane przez odpowiednio zastosowane zabiegi lecznicze. Jeżeli w sierpniu stosowano efektywne zabiegi przeciwwarrozowe, to w październiku w pszczołach nie wykrywano już tego wirusa, chociaż ABPV (wirus ostrego paraliżu) był jeszcze stwierdzany.
  • Joachim de Miranda i wsp. (Francja) - Rozprzestrzenienie i sezonowe różnice w występowaniu następnych czterech wirusów stwierdzonych u Apis mellifera i Varroa destructor we Francji. Wyniki ostatnich badań genetycznych wskazują, że należy zmodyfikować metody wykrywania wirusów pszczelich, ponieważ w wielu przypadkach to, co uważano za wirus kaszmirski pszczół (KBV - Kashmir bee virus), okazało się izraelskim wirusem ostrego paraliżu (IAPV - Israel acute bee paralysis virus). Natomiast to, co ostatnio często uważano za IAPV, okazało się KBV. Poza tym wykryto nowy wirus, określony jako wirus VdMLV - Varroa destructor macula-like virus (macula-like wirus roztocza Varroa destructor). Wirus ten stwierdzono we wszystkich badanych próbkach roztoczy i w wielu próbkach pszczół we Francji, co świadczyłoby o tym, że jest to istotny wirus dla pszczół. Częstotliwość występowania wirusa wzrastała jesienią.
  • Jozef van der Steen i wsp. (Holandia) - Choroby i metale ciężkie w pszczołach w Holandii, wyniki krajowego monitoringu przeprowadzonego w czerwcu 2008 roku. Badanie próbek pobranych ze 170 holenderskich pasiek, wykazało obecność Nosema apis w 10% pasiek, głównie na północy kraju. W 87% pasiek stwierdzono obecność Nosema ceranae. W 36% pasiek wykryto Melissococcus plutonius - bakterię wywołująca zgnilec europejski pszczół, natomiast Paenibacillus larvae (bakteria wywołująca zgnilec amerykański) stwierdzona została jedynie w 1 na 170 badanych pasiek.
  • John MC Mullan (Irlandia) - Rodziny pszczele zaatakowane przez świdraczka pszczelego: metody postępowania. Roztocz Acarapis woodi (świdraczek pszczeli) jest cichym zabójcą. Inwazja przebiega bezobjawowo, a gdy pojawią się objawy, jest już za późno na ratowanie rodziny pszczelej. Rodziny niewykazujące zimą objawów giną na przełomie zimy i wiosny. Pszczoły licznie opuszczają ul, przed którym pełzają, a w ulach pozostaje garstka pszczół z matką i pokarmem. Przyczyną ginięcia pszczół zarażonych tym roztoczem jest stres energetyczny (pszczoły nie mogą ogrzać czerwiu). Indywidualne pszczoły po podkarmieniu „wracają do życia”. Chorym rodzinom można pomóc, owijając ule warstwą izolacyjną. Stosuje się też leczenie kwasem mrówkowym, mentolem, a w dłuższym okresie poleca się wymienić matkę na nową, pochodzącą z linii odpornej na chorobę.
  • Jeff Pettis i Dennis Van Engelsdorp (USA) - Mały chrząszcz ulowy i roztocze z rodzaju Tropilaelaps, realne problemy pszczelarskie. Mały chrząszcz ulowy jest szczególnym zagrożeniem dla pszczelarstwa na obszarach, gdzie występuje ciepła, wilgotna gleba (w tym dla Europy), ponieważ takie warunki najbardziej sprzyjają fazie rozwoju chrząszcza przebiegającej poza ulem. Następnym zagrożeniem dla wielu obszarów są roztocze z rodzaju Tropilaelaps. Proponowane jest wprowadzenie jednolitego protokołu pobierania i badania próbek dla celów kontroli granicznej, aby nie dopuścić do przedostania się pasożytów na tereny, gdzie jeszcze nie występują.

Z innych poruszanych na Kongresie zagadnień warto wspomnieć o trudnym problemie związanym z udziałem służb weterynaryjnych w walce z chorobami pszczół.

  • L'Hostis Monique (Francja) - Weterynarze a pszczelarstwo we Francji: lekarze weterynarii, doradcy, grupy szkoleniowe. W ostatnich latach wzrosły zadania służb weterynaryjnych w zakresie ochrony zdrowia pszczół. Niestety w wielu krajach europejskich brak jest lekarzy przygotowanych do tych zadań, ponieważ najczęściej szkoły weterynaryjne w swoich programach nie przewidują takiego szkolenia. We Francji podjęto intensywne kursy mające za zadanie uzyskanie lekarzy specjalistów w tym zakresie. Obecnie jest już 37 takich lekarzy. Istnieje też specjalny dla lekarzy weterynarii internetowy blog dotyczący patologii pszczół.

Tematy dotyczące zdrowia pszczół były także bardzo licznie prezentowane na sesji plakatowej, podczas której przedstawiono 131 prac z tego zakresu, w tym dwie pochodzące z polskich ośrodków naukowych. W następnym numerze „Pszczelarstwa” będzie artykuł poświęcony głównie tej sesji.

 
     
 
         
      Wykonanie: Michał Skrzypiński