Mgr inż. Piotr Semkiw, dr Dariusz Gerula, mgr Paweł Węgrzynowicz
Oddział Pszczelnictwa w Puławach

Pszczelarstwo w Polsce (część II)

W poprzednim numerze „Pszczelarstwa” (9/2007 r.) przedstawiliśmy dane dotyczące stanu sektora pszczelarskiego w Polsce, czyli liczby rodzin pszczelich i pszczelarzy, struktury wielkości pasiek i napszczelenia w Polsce. Informacje pochodziły z analizy sektora pszczelarskiego w Polsce wykonanej przez Oddział Pszczelnictwa w Puławach na potrzeby opracowywanego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Krajowego Programu Wsparcia Pszczelarstwa na lata 2007-2010. Dane uzyskaliśmy głównie z rejestrów prowadzonych przez powiatowych lekarzy weterynarii. W bieżącym numerze przedstawiamy dane dotyczące struktury sprzedaży miodu w Polsce, poziomu cen i kosztów w pszczelarstwie.

Produkcja miodu w ostatnich latach

Według danych Polskiego Związku Pszczelarskiego produkcja miodu w Polsce wykazuje tendencje wzrostowe, od 14 tys. ton w 2004 roku do 16 tys. ton w 2005. W 2006 roku odnotowano najwyższą w ostatnich latach produkcję miodu - 22 tys. ton, ze średnią wydajnością wynoszącą 20 kg miodu z jednej rodziny pszczelej. Był to efekt korzystnych warunków atmosferycznych i wystąpienia bogatego pożytku spadziowego w rejonach polski południowej.

Sprzedaż bezpośrednia i do punktów skupu

Najważniejszym produktem pszczelim przynoszącym największy dochód w gospodarstwie pasiecznym jest miód pszczeli. Według PZP 65% miodu jest w dalszym ciągu sprzedawana przez pszczelarzy bezpośrednio konsumentom. Pozostały miód trafia w 10% bezpośrednio do handlu detalicznego, a w 24% do przedsiębiorstw zajmujących się konfekcjonowaniem i tylko 1% - do przemysłu. Rozdrobnienie gospodarstw pasiecznych i ich szeroki zasięg oraz niewielka produkcja miodu, mniejsze trudności ze zbytem i niskie ceny miodu w punktach skupu sprzyjają rozwojowi handlu bezpośredniego. Niebagatelne znaczenie ma większe zaufanie konsumenta do jakości miodu sprzedawanego bezpośrednio przez pszczelarza w porównaniu z pozostałymi kanałami dystrybucji.

Eksport i import miodu

W ostatnich latach handel zagraniczny polskim miodem cechuje niekorzystne dla nas minusowe saldo. Import miodu do Polski z każdym rokiem wzrasta i przewyższa jego eksport, co jest niepokojące. Brak dynamicznego rozwoju eksportu oraz stale zwiększająca się produkcja miodu spowodowały, że w 2006 roku pojawiły się trudności ze zbytem miodu w Polsce, również spadły ceny miodu na rynku hurtowym, co znacząco wpłynęło na obniżenie opłacalności produkcji pszczelarskiej. Pod względem zaopatrzenia w miód Polska jest samowystarczalna. Import miodu powinien dotyczyć tylko odmian, na które jest realny popyt, a rodzima produkcja nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania na miody, które nie są w Polsce pozyskiwane, a są poszukiwane przez konsumentów. Zbyt duży import miodu zagraża obecnie rozwojowi pszczelarstwa w Polsce i dlatego należy dążyć do bardziej restrykcyjnych regulacji dotyczących wwozu tego produktu do Polski. Wynika to z faktu, że cła na poziomie niecałych 18 % nie stanowią zabezpieczenia przed nadmiernym importem.

W 2005 roku wyeksportowano z Polski tylko 184 tony miodu, czyli o prawie 78% (642 t.) mniej niż w 2004 roku. W ciągu 12 miesięcy 2006 roku z Polski wywieziono 373 tony miodu, co w stosunku do 2005 roku oznacza wzrost eksportu o ponad 50%, ale stanowi około 40% tego, co zostało wyeksportowane w 2004 roku. Najwyższą wartość eksportu miodu (około 2,5 mln euro) odnotowano w 2004 roku, a w 2005 roku wartość ta wyniosła około 0,66 mln euro, a od stycznia do grudnia 2006 roku - 0,99 mln euro. Wartość eksportu jest wypadkową jego wielkości, cen i podaży miodu na rynkach europejskich i światowych oraz siły złotego na rynku walutowym, który w 2006 roku w stosunku do lat ubiegłych znacznie się umocnił wobec unijnej waluty. Wymienione czynniki spowodowały, że wartość wyeksportowanej tony miodu poza Polskę w 2006 roku znacznie się obniżyła w porównaniu z poprzednimi latami.

Import miodu do Polski w 2005 roku wyniósł ponad 5 tys. ton i był większy o ponad 30% (1,5 tys. ton) w porównaniu z wielkością importu w 2004 roku. W 2006 roku przywieziono do Polski ponad 5,6 tys. ton miodu, co w stosunku do 2005 roku oznaczało 10 % wzrost importu. Wartość importowanej tony miodu na przestrzeni ostatnich lat nie zmienia się istotnie, ze względu na stabilne ceny miodu na rynkach światowych i wynosi około 1,3 tys. euro. Udział importu miodu w stosunku do średniej produkcji miodu w ostatnich latach kształtował się na poziomie 30 %. Z punktu widzenia ekonomiki pszczelarskiej jest to bardzo niekorzystne i konieczne jest doprowadzenie do istotnego zmniejszenia przywozu miodu do Polski.

Wartość salda (eksport - import) w zagranicznym handlu miodem wynosiła w 2005 roku około minus 6 mln euro, czyli około trzykrotnie więcej w porównaniu z 2004 rokiem. W 2006 roku wartość salda kształtowała się na poziomie około minus 7,2 mln euro.

Tabela 1. Handel zagraniczny na rynku miodu (Unia Europejska i kraje trzecie). Dane z Departamentu Rynków Rolnych MR i RW

Ceny miodu w Polsce

Pszczelarze przy ustalaniu cen miodu oferowanego konsumentom kierują się nie tylko pokryciem kosztów produkcji, ale również zyskiem, który chcieliby osiągnąć jako wynagrodzenie za swoją pracę i niekiedy całych rodzin. Cena jednostkowa 1 kg miodu zależy w pierwszej kolejności od odmiany miodu, a następnie od podaży produktu na rynku i popytu. Od wielu lat bez względu na kanały dystrybucji najdroższe są miody wrzosowe i ze spadzi iglastej. Najtańszymi miodami w Polsce są miody wielokwiatowe i rzepakowe.

Ceny miodów sprzedawanych bezpośrednio konsumentom przez pszczelarzy

Ceny miodów sprzedawanych konsumentom bezpośrednio u pszczelarza nieznacznie różnią się między sobą w zależności od regionu kraju, gęstości zaludnienia itp. W handlu są miody: nektarowe - wielokwiatowe i odmianowe (rzepakowy, akacjowy, lipowy, gryczany, wrzosowy), nektarowo-spadziowe i spadziowe - ze spadzi liściastej i iglastej. W tabeli 2 przedstawione są średnie ceny miodów najbardziej popularnych w Polsce, w sprzedaży bezpośredniej w 2006 roku. Średnie ceny miodów ustalano na podstawie informacji pozyskanych od pszczelarzy. W tabeli znajdują się również średnie ceny miodów dostępnych w handlu detalicznym.

Ceny miodów w punktach skupu

Skupem miodu zajmują się w Polsce najczęściej podmioty gospodarcze prowadzące jego konfekcjonowanie. Średnie ceny miodów w punktach skupu najbardziej popularnych miodów w Polsce w 2006 roku zawarte są w tabeli 2. Ceny hurtowe oferowane pszczelarzom są zwykle dwukrotnie niższe niż ceny oferowane przez pszczelarzy przy sprzedaży bezpośredniej, zaś ceny miodów w handlu detalicznym często trzykrotnie przewyższają ceny hurtowe. Jedną z przyczyn jest dostęp przedsiębiorstw rozlewających miód do taniego produktu pochodzącego z importu.

Tabela 2. Średnie ceny miodów (zł/kg) w 2006 roku oferowane pszczelarzom przez podmioty skupujące, w sprzedaży bezpośredniej u pszczelarzy i w handlu detalicznym

Koszty produkcji i konfekcjonowania miodu

Opłacalność produkcji pasiecznej weryfikowana jest przede wszystkim przez koszty. W pszczelarstwie do kosztów stałych zalicza się amortyzację uli, sprzętu i budynków, koszt dzierżawy oraz odsetki od zaciągniętych kredytów. Do kosztów zmiennych kwalifikują się wydatki na zakup cukru, węzy, leków, energii elektrycznej oraz matek pszczelich, a także wartość pracy, koszty transportu i konfekcjonowania miodu.

Dokładne przedstawienie kosztów w pszczelarstwie wymaga przeanalizowania ich ze względu na skalę produkcji w pasiekach. Wynika to bowiem z dużego zróżnicowania poziomu kosztów lub ich braku w pasiekach niskotowarowych (ekstensywnych) w stosunku do pasiek, w których poziom produkcji jest towarowy (intensywnych).

Bez względu na poziom produkcji w pasiekach, istotnie inne w stosunku do okresu przed integracją Polski z UE są koszty zmienne produkcji, a stało się to w wyniku wprowadzenia stawek VAT. Na środki produkcji, maszyny i urządzenia (ule, wyposażenie, sprzęt pszczelarski, węza) i nośniki energii ustalono 22% stawkę VAT. Natomiast na cukier i usługi weterynaryjne - 7% VAT, a na matki i rodziny pszczele - 3% VAT.

Koszty produkcji w pasiekach towarowych, gdzie prowadzona jest intensywna gospodarka pasieczna, są zdecydowanie wyższe niż w przypadku pasiek niskotowarowych. Powstają tu dodatkowe koszty, których nie wyodrębnia się w pasiekach ekstensywnych, jak na przykład amortyzacja pracowni pasiecznych i dzierżawa pasieczyska, natomiast pozostałe różnice wynikają z różnego poziomu kosztów w zależności od wielkości produkcji.

Amortyzacja uli została obliczona od wartości 250 zł (wartość nowego ula), wartość sprzętu, od którego naliczona została 10% amortyzacja, określono w pasiece niskotowarowej na poziomie około 6000 zł, natomiast dla pasiek intensywnych zwiększono ją o 50%. Koszt dzierżawy pasieczyska przyjęto na poziomie 4 zł/jedną rodzinę pszczelą. Koszt cukru jest taki sam, pomimo różnych typów gospodarki, a jego wielkość wynika z rocznego zużycia i ceny jednostkowej (15 kg x 3 zł). Niższy koszt węzy w pasiekach ekstensywnych jest wypadkową jej mniejszego wykorzystania (0,25 kg) w stosunku do pasiek towarowych (0,30 kg). Jednostkowy koszt zakupu 1 kg węzy pszczelej wynosi 24 zł. W pasiekach towarowych matki pszczele wymieniane są co dwa lata, natomiast w grupie drugiej - co trzy lata. Wartość jednej matki pszczelej unasienionej sztucznie lub naturalnie przyjęto na poziomie 35 zł. W pasiekach towarowych, gdzie prowadzona jest gospodarka wędrowna, koszty paliwa potrzebnego na dojazdy do pasiek i transport rodzin pszczelich na pożytki są znacznie wyższe, niż w przypadku pasiek niskotowarowych, w których koszty związane są głównie z ewentualnymi dojazdami do pasieki. Zużycie energii elektrycznej w pasiekach małych przyjęto na poziomie 200 kWh, natomiast w pasiekach profesjonalnych 600 kWh, koszt 1 kWh ustalono na poziomie 2 zł. Zróżnicowany koszt pracy wynika z różnych nakładów pracy- robotnikogodzin (rbg) / 1 rodzinę pszczelą. W pasiekach ekstensywnych liczba ta wynosi 10 rbg, natomiast w towarowych - 8 rbg. Szacunkowy koszt 1 rbg przyjęto na poziomie 7 zł. (tab. 3).

Tabela. 3. Kalkulacja kosztów produkcji na 1 rodzinę pszczelą (zł) według cen w 2006 roku

Zakładając, że średnia produkcja miodu w pasiekach niskotowarowych wynosi 20 kg, a w pasiekach towarowych 40 kg, średni koszt wyprodukowania 1 kg miodu w pasiece niskotowarowej wynosi 9,75 zł, natomiast w pasiece towarowej - 6,18 zł.