Mgr inż. Piotr Semkiw, dr Dariusz Gerula, mgr Paweł Węgrzynowicz
Oddział Pszczelnictwa w Puławach

Pszczelarstwo w Polsce (część I)

W dotychczasowych analizach dotyczących stanu sektora pszczelarskiego w Polsce posługiwano się przede wszystkim danymi ze statystyk Polskiego Związku Pszczelarskiego, które w pewnym stopniu nie odzwierciedlały faktycznego stanu. Statystyki PZP obejmowały głównie pszczelarzy zrzeszonych w Związku, natomiast dane dotyczące pasiek prowadzonych przez pszczelarzy niezrzeszonych podawano szacunkowo.

W Oddziale Pszczelnictwa w Puławach na potrzeby Krajowego Programu Wsparcia Pszczelarstwa w latach 2007-2010, przygotowywanego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi została opracowana analiza sektora pszczelarskiego w Polsce. Analiza zawiera aktualne dane dotyczące stanu pszczelarstwa w Polsce w zakresie: liczby rodzin pszczelich i pszczelarzy, struktury sprzedaży miodu oraz poziomu napszczelenia i struktury pasiek, cen i kosztów produkcji miodu. Do opracowania analizy sektora pszczelarskiego wykorzystano między innymi dane pochodzące z rejestrów prowadzonych przez powiatowych lekarzy weterynarii.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych został nałożony na pszczelarzy obowiązek rejestrowania pasieki u powiatowego lekarza weterynarii. Prowadzenie pasieki dozwolone jest po uprzednim zgłoszeniu w formie pisemnej zamiaru przystąpienia do tej działalności powiatowemu lekarzowi weterynarii, właściwemu miejscu lokalizacji pasieki. Zatem każdy pszczelarz musi zarejestrować pasiekę u lekarza weterynarii. Rejestracja potrzebna jest do wzyskania pomocy finansowej w ramach Krajowego Programu Wsparcia Pszczelarstwa, gdyż jest ona kierowana do gospodarstw pasiecznych z nadanym weterynaryjnym numerem identyfikacyjnym lub pasiek zarejestrowanych w rejestrze prowadzonym przez powiatowego lekarza weterynarii

Analiza sektora pszczelarskiego z wykorzystaniem danych uzyskanych od powiatowych lekarzy weterynarii daje pełny obraz faktycznego stanu w Polsce.

Liczba rodzin pszczelich

Na podstawie danych uzyskanych z rejestrów powiatowych lekarzy weterynarii aktualny stan rodzin pszczelich w Polsce na dzień 31 grudnia 2006 roku wynosi 1 091,9 tys. Liczba rodzin pszczelich zmienia się w ciągu roku, a największy wpływ mają straty wynikające z niekorzystnych warunków zimowania, występowania chorób w pasiekach i zatruć pszczół spowodowanych niewłaściwym stosowaniem środków ochrony roślin w rolnictwie. Na zmniejszanie się liczby rodzin pszczelich w Polsce również wpływają czynniki strukturalne: likwidacja gospodarstw pasiecznych, w których koszty produkcji przewyższają przychody ze sprzedaży produktów pszczelich, brak środków na inwestycje czy konieczność zaprzestania działalności przez pszczelarzy w podeszłym wieku.

Według danych Polskiego Związku Pszczelarskiego w 2005 roku w Polsce było 827,4 tys. rodzin pszczelich. Różnica w liczbie rodzin pszczelich między danymi uzyskanymi od lekarzy weterynarii a danymi podawanymi przez PZP wynosi niemal 300 tys. rodzin pszczelich. Przyczyna rozbieżności nie tkwi w zwiększeniu liczby rodzin w ciągu jednego roku, a w błędnym szacowaniu liczby rodzin należących do pszczelarzy niezrzeszonych w ramach PZP. Ze względu na brak wiarygodnych danych trudno jest określić tendencje w stanie rodzin pszczelich w Polsce w ciągu ostatnich lat. W odniesieniu do stanu sprzed 20 lat liczba rodzin w Polsce zmniejszyła się o około 1,5 mln. W analizach dotyczących obecnych potrzeb zapylania roślin entomofilnych stwierdza się, że właśnie te 1,5 mln rodzin pszczelich brakuje do optymalnego zapylania upraw roślin. Straty w gospodarce wynikające z niedostatku rodzin pszczelich w Polsce szacowane są na około 2,5 - 3 mld złotych. Można stwierdzić, że roczne wydatki ponoszone przez budżet Polski i UE na polskie pszczelarstwo są niemalże stukrotnie niższe niż straty w plonowaniu wynikające z braku odpowiedniej liczby rodzin pszczelich.

W porównaniu z liczbą rodzin pszczelich na terenie Unii Europejskiej w Polsce jest około 10% ogólnego stanu. Więcej rodzin pszczelich mają jedynie trzy kraje: Hiszpania, Grecja i Francja. W Polsce najwięcej rodzin pszczelich znajduje się na Lubelszczyźnie, Warmii i Mazurach oraz w województwie wielkopolskim i podkarpackim. Znajduje się tam około 40% wszystkich rodzin pszczelich. Najmniej rodzin pszczelich jest w woj. podlaskim, opolskim i łódzkim (rys. 1).

Średnie napszczelenie w Polsce, czyli liczba rodzin pszczelich przypadająca na 1 km2, wynosi 3,5 i jest większe od średniego napszczelenia w Unii Europejskiej (3,1 rodziny na 1 km2). Daleko nam jeszcze do Grecji, Słowenii czy Czech, gdzie liczba rodzin pszczelich przypadających na 1 km2 jest ponad dwukrotnie wyższa niż w Polsce. Napszczelenie w Polsce jest nierównomierne i wynika głównie z warunków pożytkowych występujących na danym terenie i tradycji w hodowli i chowie pszczół czy opłacalności produkcji i odpowiedniego rynku zbytu na produkty pszczele. Najwięcej rodzin przypadających na 1 km2 jest w województwach: podkarpackim, małopolskim i lubelskim, a najmniej w podlaskim, łódzkim i mazowieckim, co jest adekwatne do liczby rodzin w tych województwach (rys.1). Nierównomierne napszczelenie i w Polsce i w poszczególnych województwach jest niekorzystne z punku widzenia zapylania roślin owadopylnych rolniczych i sadowniczych. Szacuje się, że wartość nasion i owoców powstałych w wyniku zapylania przez pszczoły jest 20-krotnie większa niż wartość produktów pszczelich. Należy zatem umożliwić pszczelarzom wędrówki z pszczołami na pożytki do miejsc, w których występuje niedobór zapylaczy. Gospodarka wędrowna w przypadku wielu pszczelarzy jest jedynym sposobem na uzyskanie zadowalających zbiorów miodu czy zwiększenia asortymentu jego odmian.

Liczba pszczelarzy i struktura pasiek

Wyniki spisu rolnego w 2002 roku GUS oraz dane PZP wskazują, że 60,7% rodzin pszczelich należy do pszczelarzy mających własne gospodarstwa rolne. Pozostałe 39,3% rodzin pszczelich mają pszczelarze niezwiązani zawodowo z rolnictwem.

Liczba podmiotów zajmujących się utrzymywaniem pszczół (na podstawie rejestrów powiatowych lekarzy weterynarii, obejmujących zarówno dane o pszczelarzach zrzeszonych jak i niezrzeszonych w organizacjach pszczelarskich) wynosi 39,4 tys. Najwięcej gospodarstw pasiecznych znajduje się w województwie lubelskim (4,62 tys.), wielkopolskim, śląskim i małopolskim, najmniej natomiast w województwie podlaskim, pomorskim, lubuskim i opolskim (rys. 2).

Średnia wielkość pasieki wynosi 27,8 rodziny pszczelej. Pszczelarstwo polskie cechuje duże rozdrobnienie, chociaż na tle Unii Europejskiej wypadamy nieźle, bo średnia pasieka we Wspólnocie ma 21 pni, a jest też wiele krajów, w których średnia liczba rodzin w pasiece wynosi poniżej 15. W naszym kraju struktura pasiek najkorzystniej przedstawia się na Warmii i Mazurach, średnio 47,1 rodziny pszczelej w pasiece. Najmniej liczne pasieki są w województwie śląskim. Odsetek pasiek małych i średnich (do 80 rodzin pszczelich), czyli nie podlegających obowiązkowi rejestracji jako dział specjalny produkcji rolnej, wynosi aż 97,2%, natomiast pozostałe pasieki, stanowiące 2,8% wszystkich, liczą po 138,7 tys. rodzin pszczelich, co stanowi 12,7% rodzin pszczelich w Polsce. Szczegółową strukturę wielkości pasiek w Polsce przedstawia rys. 3.

Wielkość pasieki (liczba rodzin pszczelich będących w posiadaniu pszczelarza), jest w pewnym sensie jednym z wyznaczników sytuacji ekonomicznej gospodarstw. Charakterystyczne dla Polski rozdrobnienie wpływa na opłacalność produkcji i dochodowości gospodarstw pasiecznych. Niska opłacalność jest wynikiem wysokich kosztów produkcji i braku kapitału na inwestycje. Niski poziom dochodów jest przede wszystkim spowodowany niewielką skalą produkcji. W rzeczywistości elementy te występują razem, co powoduje, że ich negatywne oddziaływanie jest spotęgowane. Zatem w zbyt dużej liczbie drobnych, mało wydajnych i słabych ekonomicznie gospodarstw pasiecznych istnieją bariery rozwoju branży pszczelarskiej. Bardziej zdecydowanie powinno przybywać zawodowych gospodarstw pasiecznych o wysokiej skali produkcji, zapewniających odpowiednią jakość produkcji uzyskiwanej po niskich kosztach, sprawnych technicznie i ekonomicznie (Semkiw, Skubida 2006). Analizując dane statystyczne na przestrzeni kilku lat daje się zauważyć trend zwiększania liczby takich gospodarstw, jednak proces ten zachodzi zbyt wolno, bowiem szacunkowe dane PZP wykazują, że od 1999 roku ich ilość wzrosła jedynie o 0,5%. W chwili obecnej według danych z rejestrów powiatowych lekarzy weterynarii w Polsce jest 227 pszczelarzy mających więcej niż 150 rodzin pszczelich, według kategorii unijnych prowadzących pasieki zawodowe. W ich posiadaniu jest 44,5 tys. rodzin pszczelich, z czego wynika, że średnio w pasiece profesjonalnej jest 196 pni.

Większość pszczelarzy stanowi grupę ludzi w średnim wieku i starszych. Według danych PZP w 2005 roku pszczelarze, którzy przekroczyli 50 rok życia, stanowili aż 57%. Większość z nich prowadzi zazwyczaj małe pasieki, przekazywane z pokolenia na pokolenie, dostosowane wielkością i sposobem gospodarki pasiecznej do swoich możliwości i wieku. Pszczelarze najmłodsi (poniżej 35 roku życia) stanowią 10,7% i powoli, ale systematycznie jest ich coraz więcej. Od roku 1999 przybyło ich 2,1%.

Rycina 1. Liczba rodzin pszczelich (tys.) i napszczelenie (liczba rodzin na km2) w poszczególnych województwach.

Rycina 2. Liczba pszczelarzy (tys.) i średnia wielkość pasiek w poszczególnych województwach.

Rycina 3. Struktura wielkości pasiek w Polsce

W następnym numerze przedstawię dane dotyczące struktury sprzedaży miodu w Polsce oraz poziomu cen i kosztów w pszczelarstwie - kolejnych czynników, będących elementami analizy sektora pszczelarskiego w Polsce.