prof. dr hab. Konstanty Romaniuk

Przyczyny niskiej skuteczności leków przeciwko inwazji Varroa destructor

W latach osiemdziesiątych, kiedy w Polsce wykrywano coraz to nowe ogniska warrozy i brakowało skutecznych i nietoksycznych leków, występowały rejony, w których ponad połowa rodzin pszczelich zginęła, a te, które przeżyły, nie rokowały dobrego rozwoju i opłacalnej produkcji. Warroza w tym czasie była w pszczelarstwie chorobą numer jeden. Obecnie, dzięki ogólnie dostępnym i skutecznym lekom oraz opracowanej metodyce leczenia, choroba ta nie stanowi problemu w polskich pasiekach.

Wśród wielu ośrodków naukowych, które podjęły trud opracowania skutecznej walki z warrozą, była Katedra Parazytologii i Chorób Inwazyjnych Wydziału Medycyny Weterynaryjnej AR-T, obecnie UW-M w Olsztynie. W Katedrze tej po raz pierwszy w świecie zastosowano do zwalczania inwazji Varroa destructor Taktic, najpierw w formie oprysku pszczół wodną zawiesiną (1:1000) tego preparatu, a następnie opracowano tabletki dymne o zawartości 12,5 mg amitrazy. Profesjonalną produkcję tabletek Apiwarolu z zaproponowaną recepturą przejęły Puławskie Zakłady Przemysłu Bioweterynaryjnego „Biowet” w Puławach. W 1985 r. opracowano we współpracy z doc. Ryszardem Czarneckim z Katedry Farmakologii AM w Lublinie i doc. Bogdanem Śledzińskim z Instytutu Przemysłu Organicznego w Warszawie stabilizator amitrazy. Dzięki tym naukowcom udało się przedłużyć do roku aktywność amitrazy w tabletce do odymiania. Preparat Apiwarol AS zawierający amitrazę jako substancję aktywną i stabilizator jest produkowany i nadal wykazuje wysoką skuteczność w zwalczaniu V. destructor.

Poza Apiwarolem AS, utrzymującym się na rynku od ponad dwudziestu lat, do zwalczania warrozy w Polsce stosowano też preparaty zagraniczne, np. Folbex VA (bromopropylat), Perizin (kumafos), Apitol (cymiazol), Apistan (fluwalinat), Fluvarol (fluwalinat), Bayvarol (flumetryna), kwasy organiczne - głównie kwas mrówkowy, szczawiowy i mlekowy, a nawet tymol (tymowarol). W ciągu 26 lat, tj. od kiedy pierwsze ogniska tej groźnej choroby stwierdzono w Polsce, do zwalczania inwazji V. destructor zastosowano ponad dwadzieścia preparatów i substancji chemicznych. Skuteczność ich była zróżnicowana i wynosiła od kilkunastu do prawie 100 %. Spośród wielu leków krajowych najdłużej istnieje Apiwarol AS, a z zagranicznych Bayvarol. Krótko stosowany był Fluwarol, Apifos, a z zagranicznych Apitol, Apistan. W niektórych rejonach Polski warrozę zwalczano wykonanymi chałupniczym sposobem pseudolekami opartymi na substancjach aktywnych pochodzących ze środków ochrony roślin, zawierających syntetyczne pyretroidy.

W związku z zaleceniem UE o nie wprowadzaniu substancji chemicznych również do produktów pszczelich, zaczęto szerzej stosować do zwalczania warrozy kwasy organiczne, m.in. kwas mrówkowy i szczawiowy, a nawet mlekowy. Przydatność tych kwasów do zwalczania warrozy w mojej ocenie nie jest zadowalająca. Aby móc stosować kwas organiczny, należy najpierw przygotować odpowiednie jego stężenie, a następnie we właściwy sposób wprowadzić go do ula. Znanych jest kilka metod podawania kwasów, m.in. nasączanie bibuły, wstawienie do ula naczyń z knotem lub butelki o odpowiedniej średnicy szyjki oraz opryskiwanie. Z uwagi na niebezpieczeństwo poparzenia ludzi, a także zatrucia pszczół lub uszkodzenia czerwiu należy podawać je z zachowaniem odpowiedniej ostrożności. Z uwagi na słabe parowanie kwasów w środowisku ula stosuje się je, gdy temperatura otoczenia jest wyższa niż 150C.

Skuteczność preparatu zależy od wielu czynników: od rodzaju substancji aktywnej, sposobu podania, ilości czerwiu w rodzinie, liczby zabiegów, okresu rozpoczęcia leczenia oraz oporności pasożyta. Aby skutecznie likwidować zaniedbaną inwazję warrozy w rodzinie pszczelej, należy zwalczanie rozpocząć jeszcze wczesną wiosną, najlepiej w kilka dni po oblocie i zakończyć najpóźniej w trzeciej dekadzie kwietnia. Do wiosennego leczenia zaleca się preparaty w formie dymu. Nie jest wskazane w tym czasie opryskiwanie pszczół lub zawieszanie pasków z inkorporowaną substancją niszczącą Varroa. W okresie produkcji miodu i pyłku nie wolno stosować żadnych preparatów chemicznych, nawet kwasów organicznych. Parujący w środowisku ula kwas drażni pszczoły i niekorzystnie oddziałuje na czerw i matkę. W sezonie pasiecznym zwalczanie warrozy polega na wycinaniu zasklepionego czerwiu trutowego, najlepiej z ramek pracy. Aby potwierdzić fakt zasadności takiego postępowania, posłużę się danymi zamieszczonymi w tabeli. Wynika z niej, że w okresie intensywnej produkcji miodu samice Varroa gromadzą się głównie w komórkach z czerwiem trutowym. Dopiero pod koniec lipca, kiedy w rodzinie pszczelej zaczyna brakować czerwiu trutowego, samice V. destructor przemieszczają się do komórek z czerwiem pszczelim. Usadowione w komórkach pasożyty uszkadzają czerw, a wygryzione z niego pszczoły są słabe i mniejsze. Osłabione pszczoły nie są w stanie prawidłowo opiekować się kolejnymi pokoleniami czerwiu, co w konsekwencji powoduje osłabienie rodziny.

Leczenie preparatami chemicznymi rodzin pszczelich należy rozpocząć jak najszybciej po odebraniu miodu towarowego i przystąpieniu do zimowego dokarmiania. W okresie późnego lata preparaty przeciwwarozowe mogą pozostawać w ulu przez kilka tygodni w formie pasków do zawieszenia, a jeżeli wykonujemy oprysk lub odymianie, to zabieg należy powtórzyć co najmniej 3-4 razy w odstępach 7-10-dniowych. Zakończenie leczenia powinno przypadać na połowę września. W przypadku rodzin z młodymi matkami, które mogą czerwić dość długo, i ciepłej jesieni można odymianie przeprowadzić jeszcze pod koniec września lub w pierwszych dniach października.

Pszczelarze, którzy narzekają na niską skuteczność leków, zazwyczaj źle zwalczają warrozę. Po pierwsze, przystępują zbyt późno do leczenia rodzin. Po drugie, podają lek 1-2 razy i to pod koniec września, i po trzecie, zawieszają paski np. Bayvarolu po 2-3 wcześniejszych ekspozycjach. Również niską skuteczność zwalczania warrozy spotyka się w pasiekach, w których przez kilka następujących po sobie latach podawano rodzinom deszczułki lub paski nasączone Klartanem lub innym środkiem ochrony roślin. Z własnych badań wynika, że w pasiekach, w których od ponad 20 lat stosuje się Apiwarol AS według proponowanych przeze mnie metod, nie doszło do wytworzenia oporności pasożytów na amitrazę, nie obserwuje się również ubocznego działania tego preparatu na czerw i matkę.

Tab. Porażenie pszczół, trutni i czerwiu roztoczem przez Varroa destructor w pierwszym roku inwazji w nieleczonych rodzinach pszczelich