Lek. wet. Sylwia Kasprzak, dr Grażyna Topolska
SGGW, Wydz. Medycyny Weterynaryjnej, KNK, Choroby Owadów Użytkowych

Pszczoły pełzają, są porażone - co może być tego przyczyną?

Sytuację, gdy pszczoły pełzają przed ulami, wspinają się na źdźbła traw, lub wykonują nieskoordynowane ruchy, pszczelarze często określają jako paraliż. Jednak wśród opisanych w literaturze jednostek chorobowych określenia paraliż używa się w przypadku chronicznego paraliżu pszczół, ostrego paraliżu pszczół oraz powolnego paraliżu pszczół, który do tej pory nie został stwierdzony w Polsce. Są to choroby wirusowe. Istnieją jednak jeszcze inne choroby, nie wywoływane przez wirusy, których objawy mogą sugerować paraliż. Pszczelarz na podstawie objawów klinicznych często nie jest w stanie postawić prawidłowej diagnozy. Ale są pewne przesłanki mogące ułatwić stwierdzenie, z czym mamy do czynienia. Postaramy się przybliżyć jednostki chorobowe, które na podstawie objawów klinicznych przypominających paraliż mogą być mylone ze sobą.

Zmiany wywoływane przez czynniki zakaźne

CHRONICZNY PARALIŻ PSZCZÓŁ (CBPV)

to choroba znana od bardzo dawna. Już w starożytności Arystoteles opisywał pszczoły z objawami mogącymi wskazywać na tę jednostkę. Długo nie potrafiono wyjaśnić przyczyny choroby. Brano pod uwagę zakażenia wywołane przez roztocza Acarapis woodi, pierwotniaki Nosema apis i Malpighamoeba mellificae oraz niektóre bakterie. Dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku brytyjski uczony L. Bailey odkrył prawdziwą przyczynę choroby. Okazało się, że jest nią wirus, który nazwano wirusem chronicznego paraliżu pszczół (CBPV). W Polsce po raz pierwszy obecność tego wirusa potwierdzono w 1992 r. Prawdopodobnie infekcja jest powszechna. Nie znaczy to jednak, że w każdej czy prawie każdej pasiece, w której wirus występuje, mamy do czynienia z chronicznym paraliżem pszczół. Wirus ten bowiem, jak wiele innych pszczelich wirusów, najczęściej występuje w organizmie pszczoły w niewielkiej ilości, nie powodując objawów klinicznych. Dopiero pod wpływem pewnych czynników dochodzi do znacznego namnożenia się wirusa w pszczole i tym samym do pojawienia się objawów klinicznych. Czynnikami tymi mogą być: długie okresy niepogody czy przepszczelenie terenu - czynniki sprzyjające przebywaniu zbieraczek w ulu. Kiedy pojawią się objawy kliniczne, mogą one być dwojakiego rodzaju:

  • SYNDROM I jest znany przez pszczelarzy od przeszło 100 lat. Syndrom ten charakteryzuje się występowaniem u pszczół różnego rodzaju zaburzeń w poruszaniu się oraz porażeń. Chore pszczoły początkowo gromadzą się w najcieplejszych miejscach ula, później są wyrzucane na zewnątrz, gdzie łatwo je zauważyć, gdyż pełzają przed wylotkiem oraz wokół ula lub wspinają się na źdźbła pobliskich traw. U chorych osobników zaobserwować można nieskoordynowane, chwiejne ruchy, drżenie odwłoka oraz rozstawienie skrzydeł na boki. Bardzo często spotykanym objawem jest nadmierne rozciągnięcie odwłoków, które może być tak silne, że pomiędzy płytkami pancerza widoczna jest błona międzysegmentalna. Odwłok jest rozciągnięty przez pokarm zalegający w przewodzie pokarmowym, głównie w wolu miodowym. Ta postać choroby trwa kilka dni, po czym następuje śmierć wszystkich pszczół wykazujących objawy kliniczne.
  • SYNDROM II cechuje występowanie czarnych, prawie bezwłosych pszczół. Już w starożytności Arystoteles opisywał takie pszczoły nazywając je "φωρ", co znaczy złodziej. Później, w zależności od kraju, różnie określano takie owady: Austriacy nazywali je "waldtrachtkrankheit", Francuzi "maladie noire", Brytyjczycy "black robbers" lub little black". W końcu okazało się, że wszystkie jednostki chorobowe są wywoływane przez ten sam czynnik - CBPV. Nie wiadomo dlaczego pszczoły tracą owłosienie i stają się czarne, połyskujące, jakby natłuszczone. W początkowej fazie choroby owady takie są jeszcze zdolne do lotu. Opuszczają ul, ale nie mogą do niego wrócić, ponieważ nie są wpuszczane przez strażniczki. Nie umiemy wyjaśnić takiego zachowania. Można podejrzewać, że chore owady wydzielają zapach obcy wartowniczkom. Czarne osobniki krążą wokół wylotka, sprawiają wrażenie pszczół rabujących pokarm. W ciągu następnych dni u chorych pszczół pojawiają się drgawki oraz porażenia i zaburzenia koordynacji ruchów, podobnie jak w syndromie I. Czarne pszczoły zamierają po kilku dniach od pojawienia się objawów klinicznych, wykonując często drgające ruchy odwłokiem.

WIRUS OSTREGO PARALIŻU PSZCZÓŁ (ABPV)

Wirus ten został odkryty w czasie badań nad CBPV. Nazwa - ostry paraliż pszczół - pochodzi od objawów rozwijających się po laboratoryjnym zakażeniu pszczół. Podobnie jak w przypadku chronicznego paraliżu pszczół obserwowano drżenie ciała, nieskoordynowane ruchy a następnie śmierć wszystkich osobników. Jednak po zakażeniu ABPV objawy występują szybciej niż po zarażeniu CBPV.

W Europie ABPV stwierdzany był jako jedna z głównych przyczyn upadków rodzin silnie porażonych przez Varroa destructor. Wybuch choroby następuje najczęściej późnym latem, jesienią. Pszczoły wychodzą z ula i zamierają poza nim. Jest to właściwie jedyny objaw, jaki pszczelarze obserwują przy klinicznej postaci zakażenia ostrym paraliżem pszczół w pasiece. Dzieje się tak dlatego, że śmierć chorych pszczół następuje szybko po pojawieniu się objawów porażenia i pszczelarz najczęściej nie zdąży ich zauważyć. Takie zamieranie pszczół doprowadza do znacznego osłabienia kondycji rodziny, na zimę pozostaje garstka pszczół z matką. Oczywiście taka rodzinka nie jest w stanie przeżyć nawet lekkiej zimy i dochodzi do jej osypania się. Jeśli wirus namnoży się w ciągu krótkiego czasu, przed wylotkami uli pszczelarze mogą obserwować zamarłe pszczoły. W pasiekach nie stwierdza się raczej innych objawów.

WIRUS ZDEFORMOWANYCH SKRZYDEŁ (DWV)

Objawy nie do końca wykształconych skrzydeł kiedyś przypisywano działalności roztocza Varroa. Jednak teraz wiadomo, że należy je wiązać z zakażeniem wirusowym. Wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV) został wyizolowany po raz pierwszy w 1980 roku u pszczół z Japonii, wykazujących objawy podobne do porażenia DWV. Obecnie wiadomo, że jest szeroko rozpowszechniony wszędzie gdziekolwiek jest warroza. DWV jest jedną z głównych przyczyn odpowiedzialnych za upadki rodzin pszczelich porażonych warrozą. Duża ilość wirusa musi występować w poczwarkach w czasie kształtowania się zawiązków skrzydeł, aby pszczoły stały się kalekie.

DWV namnaża się w rodzinach powoli. W miarę upływu czasu rodziny słabną coraz bardziej. DWV może powodować zamieranie zarówno czerwiu jak i pszczół dorosłych. Pszczelarz może zaobserwować więc wiele setek kalekich pszczół pełzających przed ulami. Pszczoły takie nie mogą wzbić się w powietrze. Zlikwidowanie nadmiernej inwazji warrozy nie od razu spowoduje uzdrowienie pasieki. Kalekie pszczoły można obserwować nawet w kolejnym sezonie pszczelarskim. Pszczoły ze zdeformowanymi skrzydłami pojawiają się najczęściej późnym latem lub wczesną jesienią drugiego lub trzeciego roku w źle leczonej warrozy, np. nieskutecznie lub zbyt późno.

NOSEMOZA ( choroba sporowcowa)

Mamy dwie postacie nosemozy: skrytą - powodującą słabe odbudowywanie plastrów oraz osłabienie rodziny, oraz jawną - wywołującą u pszczół rozdęcie odwłoków, pszczoły nie mogą się wzbić w powietrze, pełzają po ścianach ula i przed wylotkiem. W miejscach pełzania pszczół widać plamy jasnego kału. Taki obraz pszczelarz najczęściej spotyka wiosną. Jest to pora roku charakterystyczna dla nosemozy. Wirusy powodujące podobne do nosemozy objawy występują najczęściej latem lub jesienią. Ogromne, rozciągnięte odwłoki oraz pełzanie pszczół nie mogą jednak całkowicie wykluczyć zakażenia wirusowego nawet wiosną. Jedynie badanie laboratoryjne da odpowiedź na pytanie, z czym mamy faktycznie do czynienia.

AMEBOZA (choroba pełzakowa)

Choroba w rodzinie rozwija się niepostrzeżenie. Pszczoły zaczynają wykazywać coraz większe osłabienie, mają silnie rozciągnięte odwłoki. Owady siedzą na plastrach powalanych jasnożółtym kałem. Ameboza występuje najczęściej w maju, czyli wiosną. Podobnie jak w przypadku nosemozy próbkę należy wysłać do badania, aby zdiagnozować, z jakim czynnikiem chorobotwórczym mamy do czynienia.

GRZYBICA KAMIENNA (aspergilloza, grzybica kropidlakowa)

Pobudzone pszczoły, biegające po plastrach i nienaturalnie zachowujące się, aż w końcu odpadające z plastrów i zamierające, mogą przypominać pszczoły dotknięte paraliżem. Choroba początkowo rozwija się u czerwiu, stopniowo nasilając się przenosi na osobniki dorosłe. Grzyby mogą przerastać również plastry.

Zmiany wywoływane przez czynniki niezakaźne

Dużą grupę chorób pszczół powodujących objawy podobne do paraliżu stanowią zatrucia.

ZATRUCIE PYŁKIEM (choroba majowa)

Do zachorowań dochodzi najczęściej na wiosnę (kwiecień, maj), ale notuje się je także w czasie chłodów przez cały sezon. Zimno uniemożliwia pszczołom przyniesienie odpowiedniej ilości wody niezbędnej do trawienia ziaren pyłku. Przyczyną może też być spożywanie pyłku z kasztanowca białego, kasztanowca różowego czy jaskra ostrego.

Choroba rozwija się gwałtownie. Zapadają na nią głównie młode pszczoły, które spożywają duże ilości pyłku. Nie mogą one latać, pełzają przed ulem. Mają silnie rozciągnięte odwłoki. Po naciśnięciu wydalają wężyki gęstego kału. Może dochodzić do zamierania czerwiu przy znacznym nasileniu choroby.

ZATRUCIE NEKTAREM

Choroba występuje w okresie kwitnienia roślin zawierających trujące dla pszczół alkaloidy. Należy zaznaczyć, że toksyczność nektaru zmienia się w poszczególnych latach w zależności od warunków pogodowych (susza). Może też mieć związek ze składem gleby. Zatrucia takie mogą powodować: lipa srebrzysta, różanecznik żółty, ciemiężyca biała, wawrzynek wilczełyko czy tytoń.

Choroba zaczyna się gwałtownie. Zapadają na nią głównie zbieraczki. Pszczoły przestają latać, zbijają się w grupki w pobliżu trującej rośliny i na drodze do ula. Owady giną z wyciągniętym języczkiem i podwiniętym odwłokiem.

ZATRUCIE SPADZIĄ

Spadź wywołuje zatrucia zbieraczek najczęściej wtedy, kiedy pożytek znajduje się daleko od ula. Podczas długiego lotu robotnica wykorzystuje część spadzi z wola miodowego na pokrycie swoich potrzeb energetycznych. Spadź zawiera ogromne ilości cukrów złożonych oraz soli mineralnych, które uszkadzają nabłonek jelita środkowego pszczół. Powstałe ranki stają się wrotami zakażenia dla bakterii, wirusów oraz grzybów. Przebieg choroby jest gwałtowny. Dochodzi do utraty zdolności do lotu na skutek obniżenia poziomu cukrów prostych w hemolimfie. Owady pełzają po ziemi, wykazują niezborność ruchów oraz drżenie skrzydełek, tracą owłosienie i stają się czarne, jakby natłuszczone. Zatrute pszczoły wydzielają woń o mdłym zapachu. W ulu widoczne są ślady ciemnej biegunki. Przy znacznym nasileniu może zamierać także czerw.

ZATRUCIE ŚRODKAMI CHEMICZNYMI

Najczęstszą przyczyną zatruć chemicznych są środki ochrony roślin stosowane w rolnictwie. Mogą to być: zoocydy do zwalczania zwierząt, fungicydy do walki z grzybami, herbicydy do walki z chwastami.

Choroba występuje nagle. Zasadniczym objawem jest masowe zamieranie pszczół w ulu, przed wlotkiem, na drodze do pożytku. Może dochodzić do zamierania czerwiu.

Zatrucia często występują w pasiekach. Zatrute pszczoły mogą wykazywać nieskoordynowane ruchy, drżenie skrzydeł, pełzanie oraz niechęć do lotu. Przy zatruciach środkami chemicznymi mogą wystąpić czarne pszczoły. Cechą charakterystyczną zatruć jest to, że dotyczą całej pasieki. W zależności od zatrucia mogą chorować młodsze pszczoły ulowe lub starsze zbieraczki.

SPRACOWANE PSZCZOŁY

Często, szczególnie wiosną, pszczelarze obserwować mogą masowe pojawianie się dorosłych osobników pszczelich, z postrzępionymi skrzydłami, pełzające przed ulami. Są to stare zbieraczki, którym uszkodzone skrzydła nie pozwalają wzbić się w powietrze. Jest to wynik naturalnego procesu fizjologicznego, jakim jest starzenie się osobników pszczelich. Owady dużo latają, co powoduje uszkodzenia skrzydeł. Najczęściej proces wymiany pszczół postępuje stopniowo i jest prawie niezauważony przez pszczelarza. Jednak przy długo trwających zimach, zimnych wiosnach widać wymienione objawy, gdy zrobi się nagle ciepło i owady zaczną gromadnie opuszczać ule.

Jak widać, wiele czynników może powodować objawy chorobowe sugerujące wystąpienie paraliżu. Z drugiej strony faktyczny paraliż może mieć kilka form. Przed wylotkami uli obserwuje się owady wykazujące brak koordynacji ruchów. Czarne pszczoły i rozciągnięte odwłoki u pszczół mogą również być objawami paraliżu. Pszczelarz nie jest w stanie jednoznacznie stwierdzić przyczyny choroby. Może jedynie domyślać się z czym ma do czynienia w zależności od pory roku, usytuowania pasieki czy objawów klinicznych (tab. 1). Żaden objaw paraliżu nie powinien być zbagatelizowany, gdyż może doprowadzić do osypania się rodziny pszczelej. Dlatego bardzo prosimy wszystkich pszczelarzy, którzy zauważą objawy mogące sugerować wystąpienie paraliżu, o nadsyłanie próbek pszczół do naszej placówki:

SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO
WYDZIAŁ MEDYCYNY WETERYNARYJNEJ
KATEDRA NAUK KLINICZNYCH
CHOROBY OWADÓW UŻYTKOWYCH
UL. CISZEWSKIEGO 8
02-786 WARSZAWA
TEL. 0 22 59 361 40

Owady zostaną przebadane bezpłatnie, a pszczelarz zostanie poinformowany o wyniku. W ramach uzyskanego grantu wykonujemy także nieodpłatnie badanie próbek pobranych z rodzin, w których obserwowane jest wszelkie zamieranie pszczół dorosłych lub czerwiu w czasie sezonu pszczelarskiego (nie dotyczy to osypów zimowych). Bardzo prosimy wszystkich przysyłających próbki o odpowiednie ich zapakowanie. Najlepsze jest przewiewne pudełko kartonowe chroniące pszczoły przed zgnieceniem. W żadnym wypadku nie należy próbek pakować w plastik, torebki foliowe czy aluminiową folię spożywczą. Owady tak zapakowane szybko pleśnieją, co może uniemożliwić zbadanie próbki lub być przyczyną fałszywego wyniku. Bardzo prosimy o dołączenie pisma przewodniego z opisem objawów, ewentualnego leczenia oraz wszystkich sugestii na temat przyczyny choroby. Bardzo prosimy o napisanie również numeru telefonu kontaktowego i ewentualnie adresu e-mail. Podanie tych danych znacznie ułatwi i usprawni przekazanie pszczelarzowi wyniku badania próbek.

Tab. 1 Czynniki etiologiczne mogące powodować choroby, które mają objawy podobne do paraliżu i ich krótka charakterystyka

Nazwa choroby Czynnik etiologiczny Przyczyny Czas występowania Objawy
Chroniczny paraliż pszczół wirus zatrzymanie zbieraczek w ulu późna wiosna, lato rozciągnięte odwłoki, nieskoordynowane ruchy, drżenie ciała, czarne pszczoły
Ostry paraliż pszczół Wirus duża inwazja warrozy lato, do późnej jesieni ubytek znacznej liczby pszczół
Wirus zdeformowanych skrzydeł wirus duża inwazja warrozy lato, jesień pszczoły ze zdeformowanymi skrzydłami
Nosemoza pierwotniak brak higieny w pasiece wczesna wiosna (pierwszy oblot) pszczoły z rozciągniętymi odwłokami, ewentualnie biegunka
Ameboza pierwotniak brak higieny w pasiece wiosna (maj) pszczoły z rozciągniętymi odwłokami, ewentualnie biegunka
Aspergilloza grzyb zimno, wilgoć, antybiotyki cały rok czerw, pszczoły, plastry przerośnięte grzybnią
Zatrucie pyłkiem pyłek chłody wiosna pełzanie głównie młodych pszczół przed ulem
Zatrucie nektarem pyłek z alkaloidami duża ilość roślin z trującym nektarem wiosna, lato drżenie skrzydeł i odwłoka, ginięcie pszczół z wysuniętym języczkiem i podwiniętym odwłokiem (głównie zbieraczki)
Zatrucie spadzią cukry złożone i sole mineralne pożytek daleko od ula wiosna, lato osłabienie i utrata zdolności pszczół do lotu, pełzanie po ziemi, niezborność ruchów, utrata owłosienia, nieprzyjemna woń, czarna biegunka
Zatrucie chemiczne środki chemiczne stosowanie środków chemicznych wiosna, lato masowe zamieranie pszczół w ulu, przed wylotkiem, na drodze do pożytku
Spracowane pszczoły proces fizjologiczny długie zimy, długie okresy niepogody wiosną wiosna masowe wyleganie starych zbieraczek, które mają postrzępione skrzydełka
 
     
 
         
      Wykonanie: Michał Skrzypiński