Brat Adam i pszczoła Buckfast

Artykułem niniejszym pragnę otworzyć cykl poświęcony Bratu Adamowi i pszczole Buckfast, której jest on twórcą. Chyba do tej pory żadna pszczoła w naszym kraju nie wzbudzała tyle kontrowersji i emocji jak właśnie Buckfast. Jedni ją uwielbiają i nie potrafią sobie wyobrazić pasieki bez niej, chwaląc jej zalety przewyższające zalety innych do tej pory hodowanych pszczół. Inni, mimo że nawet nie mieli Buckfasta w swoich pasiekach, powielają często wiele nieprawdziwych stereotypów. Są też tacy, którzy nigdy nie słyszeli o pszczole Buckfascie, albo słyszeli, ale niewiele. Właśnie tym wszystkim poświęcam moje artykuły mając nadzieję, że przyczynią się one do zrozumienia idei Brata Adama.

Cała historia zaczyna się w marcu 1910 roku w angielskim opactwie benedyktyńskim Buckfast położonym w południowo-zachodniej Anglii. Wtedy przybył do opactwa młody -zaledwie 12-letni chłopiec - Karl Kehrle. Zgodnie z życzeniem matki syn wstąpił do tego klasztoru, który w tym czasie podnoszony był z ruin. Brat Adam, ze względu na swój młody wiek, nie nadawał się do pracy rekonstrukcyjnej. Z tego powodu został przeznaczony do pracy w przyklasztornej pasiece, której z czasem został zarządcą. Już na samym początku pojawiły się kłopoty. W 1916 roku choroba roztoczowa wyniszczyła około 90% pasiek w Wielkiej Brytanii. Pasieka opactwa również nie oparła się tej chorobie. Aby utrzymać pszczoły na terenie wysp, sprowadzono rodziny z terenów Francji (Apis mellifera mellifera) oraz północnych Włoch (Apis mellifera ligustica). Rodzime „czarne pszczoły” były wyjątkowo podatne na chorobę roztoczową. W tym czasie młody brat Adam dokonał zadziwiającego odkrycia. Krzyżując matki pszczół włoskich z trutniami lokalnych pszczół środkowoeuropejskich, a następnie prowadząc selekcję można zwiększyć odporność pszczół na roztocza Acarapis woodi.

Bratu Adamowi pasieka opactwa zawdzięcza również modernizację, od kiedy zaczął on eksperymentować w różnych typach uli. Najlepiej sprawdził się ul Dadanta z 12- ramkowym gniazdem, chociaż na początku pszczelarze przestrzegali młodego zakonnika przed dużymi ramkami Dadanta argumentując, że nie zbierze miodu, gdyż pszczoły przeznaczą ul przede wszystkim na wychów czerwiu. Jednak praktyka nie potwierdza tych obaw. Do dziś różne wersje ramki dadanowskiej obowiązują wśród pszczelarzy hodujących pszczoły Buckfast. Z innych nowości wprowadzonych do pasieki to grupowanie 4 uli na podwyższeniach z wylotkami skierowanymi w różne strony świata. Dzięki temu pszczoły nie błądzą. Ważnym elementem jest szeroki i wystający wylotek, który szczególnie w angielskim deszczowym klimacie spełnia swoje zadania, ratuje wiele pszczół obciążonych wziątkiem.

W okresie, gdy Europę pustoszyła I wojna światowa, w angielskich pasiekach swoje śmiertelne żniwo zbierała choroba roztoczowa. Angielscy pszczelarze ratowali się importem pszczół północnych Włoch i Francji. W 1919 roku w pasiece brata Adama zimę przetrwała tylko garstka pszczół. Rodziny te stanowiły krzyżówkę pszczół włoskich unasienionych naturalnie trutniami lokalnymi i od tych rodzin brat Adam uzyskiwał matki, które były sprawdzane pod względem odporności na chorobę roztoczową. Selekcja ta odniosła pożądany skutek. Sam brat Adam wspomina: ”Ostatni przypadek choroby roztoczowej był stwierdzony w pasiece Buckfast w roku 1947”. Brat Adam próbował nowych krzyżówek, w celu poprawienia odporności pszczół. Do tego celu używał matek sprowadzonych ze Stanów Zjednoczonych. Mimo, że były to również pszczoły włoskie - nie spełniały kryteriów, gdyż były wyjątkowo podatne na akarpidozę. To cenne doświadczenie na pewno nie pozostało bez uwagi i nie raz było brane pod uwagę przy używaniu komponentu krzyżówkowego równych populacji tej samej rasy pszczół. Naukowcy jeszcze długo nie chcieli uznać sukcesu Brata Adama w wyhodowaniu pszczół odpornych na chorobę roztoczową. Tłumaczyli to m.in. szybką mutacją pszczół. Jednak po latach, gdy w Stanach Zjednocznych wybuchła epidemia akarapidozy, Amerykanie rozpoczęli badania nad odpornością pszczół. W tym celu sprowadzali pszczoły z Teksasu i Kalifornii. Badania pszczół potwierdziły sukces Brata Adama. Warto tu nadmienić, że materiał genetyczny z pasieki Buckfast został sprowadzony do USA w 1968 roku i utrzymywany do roku 1986. Przez prawie 20 lat pszczoły utrzymały pełną odporność na chorobę roztoczową..

Hodowla i podróże

Celem podstawowym brata Adama było wyhodowanie pszczoły odpornej na akarapidozę, z uwzględnieniem takich cech, jak łagodność, wysoka produkcyjność. W wyniku wielokrotnego krzyżowania i selekcji powstała „pszczoła bardziej żywotna i z większą siłą lotu”, co przełożyło się na jej dużą produkcyjność i korzystne cechy użytkowe. Prace hodowlane brata Adama to również opracowanie nowej metody hodowli i selekcji pszczół. Jak pisze Brat Adam: „Stało się jasne, że tylko hodowla krzyżówkowa, tzn. „scalenie” najbardziej pożądanych komercyjnych cech różnych ras i populacji, może nadać hodowli pszczół prawdziwy postęp”.

Proces poszukiwania nowych ras pszczół, który rozpoczął się w 1947 roku, trwał niemalże do końca życia brata Adama. W swoich podróżach zakonnik postawił sobie dwa cele. Po pierwsze, zbadanie możliwości hodowlanych i cech użytkowych różnych ras pszczół oraz ewentualne stworzenie „banku” matek pszczelich. Po drugie, wykonanie pomiarów biometrycznych różnych ekotypów pszczół i przekazania ich do laboratorium w Rothamsted. W ten sposób udało się zachować egzemplarze pszczół nawet wymierających podgatunków, które mogą dziś posłużyć do badań genetycznych. Brat Adam był orędownikiem stworzenia i utrzymania naturalnych rezerwatów chroniących zasoby genetyczne pszczół. Obecnie kolekcja pszczół brata Adama znajduje się w Instytucie Pszczelarskim w Oberursel w Niemczech. Często pszczelarze mówili i do dziś mówią, że brat Adam poszukiwał najlepszych ras pszczół. Ale nie jest to prawda. Brat Adam skupił swoje poszukiwania na pszczołach, których cechy warto zbadać, aby włączyć je do populacji Buckfast. W przyrodzie nie ma „super rasy” produkującej olbrzymie ilości miodu. W naturze nie istnieje selekcja pod kątem oczekiwań czy pragnień pszczelarzy. Zadaniem natury jest selekcja w kierunku przetrwania genów zawartych w obrębie genotypu danego gatunku czy podgatunku.

Pierwszy etap podróży brata Adama skupiał się głównie na Europie Zachodniej, gdzie starał się odnaleźć dzikie ekotypy pszczół środkowoeuropejskich pozostających od stuleci w stanie niezmienionym. Poszukiwania te spełzły na niczym. Swoje poszukiwana rozszerzył na pszczoły kraińskie. Kilka lat później następna podróż wiodła na Bliski Wschód i do południowej Europy, szczególnie do basenu Morza Śródziemnego. Na Cyprze zainteresowanie brata Adama zwróciła pszczoła cypryjska (Apis mellifera cypria), która przetrwa zimy nawet w północnej Europie. Celem podróży była również Grecja. Tutaj rozpoczął obserwacje i badania pszczoły greckiej (Apis mellifera cecropia) z grupy pszczół kraińskich. Pszczoły greckie odegrały ważną rolę w kształtowaniu pszczoły Buckfast. Dzięki udziałowi tej pszczoły w 1960 roku otrzymał nową ciekawą kombinację. Buckfast stał się mniej rojliwy i bardzo złagodniał. Brat Adam był odkrywcą nowego podgatunku występującego na Krecie. Profesor Ruttner, który wykonał pomiary biometryczne tych pszczół, nadał nowemu podgatunkowi, na cześć jego odkrywcy, nazwę Apis mellifera adami.

Celem następnej podróży była Azja Mniejsza, którą zamieszkują populacje zróżnicowane pod wpływem ukształtowania terenu. Na początku lat 60. odwiedził północną Afrykę, Grecję i Turcję ponownie. W Turcji brat Adam obserwował pszczołę anatolską (Apis mellifera anatolica). Pszczoły anatolskie wyróżniają się siłą i szczególną witalnością. Dlatego zostały sprowadzone do opactwa w latach 60. Po 10 latach intensywnych prac hodowlanych otrzymano „nową jakość Buckfasta”, charakteryzującą się większą odpornością na choroby i oszczędnością gospodarowania zapasami zimowymi. W Afryce szczególne zainteresowanie budziła pszczoła saharyjska (Apis mellifera saharensis). Pszczoła ta charakteryzuje się nadzwyczajną łagodnością i jest niezwykle odporna na niesprzyjające warunki. Zainteresowanie brata Adama wzbudziła również pszczoła egipska (Apis mellifera lamarckii), ponieważ jest to jedyny podgatunek pszczoły miodnej, który nie kituje gniazd. Pszczoła ta została użyta do krzyżowania. Zawdzięcza się jej zmniejszenie użycia propolisu w gnieździe u pszczół Buckfast.

Wiele pszczół nie spełniało oczekiwań brata Adama. W Afryce taką pszczołą była Apis mellifera intermissa, zamieszkująca północne tereny Afryki. Pszczoły Północnej Afrykański są bliskimi krewniakami pszczoły iberyjskiej (Apis mellifera iberica), zamieszkującej Hiszpanię i Portugalię, oraz naszej pszczoły środkowoeuropejskiej. Na przełomie lat 80. i 90. pszczole Buckfast „dodano krwi” pszczół macedońskich (Apis mellifera macedonica) z grupy pszczół kraińskich i ponownie zainteresowano się nowymi populacjami pszczoły anatolskiej. Z moich obserwacji i rozmów z hodowcami wynika, że pszczoła anatolska stanowi do dziś cenny materiał do krzyżówek. W latach 70. bratu Adamowi wydawało się, że osiągnął cel. Ale potem wspomina: „Osiągnąłem swój cel, jaki zaplanowałem, jednak nasza wiedza o rasach pszczół jest wciąż nikła. Bardzo mało wiemy o rasach pszczół zamieszkujących Iran czy Afganistan, czy też o cechach ras zamieszkujących Afrykę na południe od Sahary.” W 1987 roku prawie 90-letni mnich wybrał się z grupą naukowców, przyjaciół i ekipą telewizyjną w góry wschodniej Afryki, które zamieszkują wschodnioafrykańskie pszczoły górskie (Apis mellifera monticola). Trudy podróży po afrykańskich bezdrożach zniósł dobrze. Na wysokości 2500m n.p.m napotkali rodziny tej rasy. Materiał do hodowli został zabrany, jednak brat Adam, ze względu na podeszły wiek już nie zajmował się pracą hodowlaną. W obecnych czasach trwają nieustannie poszukiwania populacji pszczoły perskiej (Apis mellifera meda), zamieszkującej Afganistan i Iran, które potrafią przetrwać bardzo trudne warunki klimatyczne - gorące, suche lata i mroźne zimy. Obecnie są komponentem krzyżówkowym.

Praca hodowlana i poszukiwanie nowych elementów do „układanki typu Buckfast” wymagały wiele czasu i pracy. Ale jego praca była doceniona już w latach 50. Był uczestnikiem wielu kongresów. Nauka zawdzięcza mu odkrycie wielu nowych podgatunków pszczoły miodnej. Dzięki niemu w encyklopediach pszczelarskich znajdują się opisy tych pszczół. W czasie swoich podróży brat Adam był wspomagany finansowo przez Brytyjskie Ministerstwo Rolnictwa, ponieważ długotrwałe podróże musiały być bardzo kosztowne. Z pomocą spieszyli też pszczelarze, którzy rozumieli jego misję. Praca tego skromnego mnicha została dostrzeżona przez wielu możnych tego świata. Brat Adam otrzymał wiele odznaczeń i tytułów honorowych od stowarzyszeń i związków pszczelarskich. Wśród nich są nadawane przez władze państwowe i uniwersyteckie, jak np. Order Imperium Brytyjskiego nadany mu przez królową Elżbietę II w 1973 roku, czy odznaczenia nadane przez niemieckiego kanclerza. Brat Adam został uhonorowany tytułami doktora honoris causa szwedzkich, niemieckich i brytyjskich uniwersytetów. Studiując materiały dotyczące brata Adama i rozmawiając z jego uczniami - Erikiem Österlundem i Paulem Jungelsem, wyczuwałem emocje związane z osobowością brata Adama. Ten skromny benedyktyński mnich, miał wielką charyzmę i porwał nią wielu pszczelarzy, którzy obecnie kontynuują jego dzieło i filozofię hodowli pszczoły Buckfast. Wszak Buckfast to nie rasa, a sposób hodowli i krzyżowania pszczół.

Brat Adam zasnął snem wiecznym 1 września 1996 roku, dożywając sędziwego wieku 98 lat. Pozostawił pszczelarstwo zupełnie odmienione. Jak napisał kiedyś Paul Jungels: „Odszedł najwspanialszy pszczelarz, jednak będzie wciąż żył w świecie pszczelarzy dzięki rozszerzaniu jego idei”.