Dr Piotr Skubida
Oddział Pszczelnictwa w Puławach
e-mail:

Choroba zarodnikowcowa
(nosemoza, choroba sporowcowa)

W zasadzie co roku o tej porze w „Pszczelarstwie” ukazuje się artykuł dotyczący nosemozy. Wydawać by się więc mogło, że w związku z tym pszczelarze wiedzą już wszystko na ten temat. Ja z kolei, czytając prace różnych autorów, zawsze znajduję w nich coś nowego, ewentualnie informacje, na które dotychczas nie zwróciłem uwagi. Dlatego uważam, że warto wracać do tego samego tematu.

Nosemoza a matki pszczele

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych patogenów występujących u pszczoły miodnej Apis mellifera L. jest sporowiec pszczeli Nosema apis Zander (stąd pochodzi poprawna nazwa choroby nosemoza, czasami błędnie określana rusycyzmem nosematoza - red.). Jego obecność u pszczół powoduje zwykle duże straty w produkcji pasiecznej, a nawet upadki rodzin pszczelich. Sporowiec występuje nie tylko u dorosłych postaci pszczół, ale również u trutni i co gorsza - u matek pszczelich. W związku z tym każda z tych postaci zarażona sporami Nosema apis może przyczyniać się do rozprzestrzeniania choroby. Tempo rozprzestrzeniania choroby w rodzinie i poza nią oraz forma przebiegu choroby zależą niewątpliwie od odmiennych zachowań matki, robotnic i trutni oraz różnych funkcji życiowych przez nie pełnionych. Do nasilenia inwazji N. apis dochodzi w przypadku długotrwałego kontaktu pszczół ze źródłem zarażenia. Sytuacja taka może zaistnieć w rodzinie z chorą matką, której oddając kał w gnieździe stanowi źródło zarażenia dużej liczby pszczół i wystąpienie objawów klinicznych choroby (Fries 1997). Z interesujących badań Czekońskiej (2000) wynika, że matka w ciągu 21 dni od inwazji pasożyta była zdolna do zarażenia ponad 61% towarzyszących jej robotnic. W tym samym czasie, w obecności zdrowej matki, pierwotniak znajdował się zaledwie u 5,3% robotnic. Z kolei, przyjmując, że matkę zarażają wyłącznie robotnice, które w wolu mają pokarm zawierający spory N. apis, przypuszcza się, że ryzyko zarażenia kolejnego osobnika występuje do chwili pozostawania tego pokarmu w wolu robotnicy. Czas pozostawania pokarmu w wolu robotnicy jest uwarunkowany tempem trofalaksji, czyli szybkością wymiany pokarmu między osobnikami tej samej rodziny pszczelej. Trofalaksja zależna jest od rodzaju, ilości dostępnego pokarmu oraz zawartości w nim cukrów - a to z kolei związane jest z porą roku, wiekiem robotnic i stopniem wypełnienia wola.

Pobrana z pokarmem mała dawka spor nie zawsze musi zarażać pszczoły. Przyjmuje się, że minimalna dawka, która zaraża matkę pszczelą, to 1000 spor (Furgala 1962). Według Friesa (1993) robotnice ulegają zarażeniu po spożyciu od 20 do 90 spor. Te informacje są najbardziej istotne dla hodowców matek. W chwili przygotowywania matek do wysyłki czy podczas przygotowywania ich do unasieniania, niezbędne są robotnice, które towarzyszą matkom w klateczkach. W tym właśnie końcowym etapie wychowu nawet nieduża liczba spor N. apis, którą robotnice przekazują matce wraz z pokarmem, może doprowadzić u niej do rozwoju choroby zarodnikowcowej. Według Czekońskiej (2003) robotnice, u których obecność sporowca ogranicza się tylko do jelita środkowego w nieznacznym stopniu przyczyniają się do rozprzestrzeniania choroby. Autorka twierdzi także, że niezależnie od dawki zarażeniowej N. apis osiąga u matki swoje maksymalne możliwości rozwojowe pomiędzy 15 a 20 dniem od zarażenia, a w miarę zwiększania się liczby spor w dawce zarażeniowej, zwiększa się liczba zakażonych matek i dawka 2000 spor powoduje zarażenie wszystkich matek. W wyniku licznych badań stwierdzono, że od 7 do 38% młodych matek wychowywanych w pasiekach hodowlanych jest zarażone pierwotniakiem (Czekońska 2001).

Rozwój sporowca i odporność pszczół

Nie wdając się szczegółowo w cykl rozwojowy pierwotniaka, który dla pszczelarza nie jest najważniejszy, warto przypomnieć, że pierwotniak ma powinowactwo do nabłonka jelita środkowego, co w efekcie powoduje zaburzenia w trawieniu i przyswajania pokarmu przez pszczoły oraz wytwarzanie dwóch rodzajów spor przez N. apis: cienkościennych, które prawdopodobnie zarażają sąsiednie komórki nabłonka jelita tego samego osobnika, i grubościennych, wydalanych przez pszczoły, które zarażają inne osobniki. Czas od zarażenia do powstawania nowych spor zależy od temperatury otoczenia (Woyciechowski i Czekońska 1999). Optymalne warunki rozwoju sporowca występują w przedziale temperatur 30 - 350C, które są również najkorzystniejsze dla rozwoju rodziny pszczelej. Zarówno temperatury niższe niż 100C, jak i powyżej 370 powodują ustanie rozwoju N. apis.

Brak pewnych substancji w pożywieniu owada zapobiega zakażeniom, ewentualnie hamuje rozwój patogenów w tkankach gospodarza. Świeżo wygryzione pszczoły pozbawione pokarmu białkowego, jakim jest pyłek, są odporne na inwazję Nosema apis. Nabłonek jelita środkowego stanowi nie tylko mechaniczną, ale i fizjologiczną barierę dla patogenów. Najlepszym tego przykładem przy zarażeniu N. apis jest złuszczanie martwego nabłonka. W zwalczaniu zarażeń powodowanych przez pierwotniaki są zaangażowane mechanizmy odporności wewnętrznej, wśród których najważniejsza rolę odgrywają komórkowe reakcje obronne. Specyficzna struktura spor, warunkowana obecnością grubościennej otoczki, czyni je praktycznie odpornymi na niszczący wpływ soków trawiennych, a biochemiczne środowisko przewodu pokarmowego nie stanowi szczelnej bariery dla patogennych pierwotniaków (ze spor N. apis wyrzucana jest wić biegunowa, która przenikając do wnętrza komórki nabłonka jelitowego, stanowi kanał transportowy dla sporoplazmy).

Następstwa, jakie powoduje choroba sporowcowa:

• u pszczół karmicielek niedorozwój gruczołów gardzielowych produkujących mleczko, a w konsekwencji zaburzenia w odżywianiu matki i czerwiu,
• skrócenie średniej długości życia robotnic o 20-50%, a matki o 30-75%,
• obniżenie produkcyjności rodziny - w przypadku miodu o 60%, wosku - o 25%,
• redukcję ilości czerwiu nawet o 50%,
• w przypadku silnej inwazji może dochodzić do degeneracji jajników i bezpłodności matek.

Główne źródła zakażenia

Podstawowym źródłem zakażenia jest kał chorych pszczół, w którym znajdują się olbrzymie ilości spor. Pszczoły wydalają go podczas oblotów na pasieczysko, do wody w niezabezpieczonych poidłach, a w przypadku niesprzyjających warunków atmosferycznych wewnątrz ula: na plastry, poszyte zapasy, beleczki ramek, ściany ula, dennice, maty. Przenoszenie choroby z rodziny do rodziny odbywa się najczęściej w wyniku łączenia rodzin chorych ze zdrowymi, a także niedezynfekowanie sprzętu pasiecznego lub podawanie zapasów z chorych rodzin. Z pasieki do pasieki sporowiec przenoszony jest przez chore zbieraczki, które odwiedzają kwiaty i poidła oraz przez roje pochodzące z rodzin zarażonych N. apis. Źródłem zakażenia mogą być też wspomniane już młode matki i pszczoły im towarzyszące, pochodzące z pasiek hodowlanych dotkniętych nosemozą (Czekońska 2001).

Istotnym czynnikiem zwiększającym występowanie choroby i stopień jej nasilenia jest zimowanie rodzin pszczelich na starych plastrach ze sporami pierwotniaka.

Czynniki mające wpływ na przebieg choroby

Warunki klimatyczne. Istnieje sezonowość pojawiania się choroby, ale największe jej nasilenie występuje na przedwiośniu i wczesną wiosną, najmniejszy poziom infekcji obserwuje się latem. Wzmożony wychów czerwiu wiosną, z jednoczesnym ograniczeniem oblotów oczyszczających, pszczół znacząco wpływa na nasilenie choroby i jej rozprzestrzenianie się w rodzinach. Inaczej jest w przypadku swobodnych lotów pszczół i wychowu dużej ilości czerwiu, a co za tym idzie przybywania w rodzinie młodych osobników. Uważa się, że młode pszczoły - do 8. dnia życia są odporne na zarażenie.

Warunki żywieniowe. Bardziej podatne na wystąpienie choroby są rodziny, które jesienią nie mogą zapewnić sobie dużych zapasów pyłkowych oraz mające zapasy zimowe złej jakości (sfermentowane, z dodatkiem miodu spadziowego).

Czynniki stresogenne, do których można zaliczyć niepokojenie rodzin w okresie zimowania, utratę matki, zaburzenia w mikroklimacie ula (nadmierna wilgotność, narażenie na działanie silnych wiatrów).

Czynniki rasowe. Twierdzi się, że rasa włoska pszczół jest szczególnie wrażliwa na chorobę, co związane jest z wczesnym, intensywnym czerwieniem matek i szybkim zużywaniem zapasów pokarmowych. Uważa się także, że pszczoły kaukaskie oraz ich mieszańce są również bardziej podatne na chorobę sporowcową.

Siła rodzin pszczelich. Rodziny silne, z intensywnie czerwiącą matką są mniej podatne na chorobę

Formy i objawy choroby

Można wyodrębnić dwie formy choroby sporowcowej:

Forma przewlekła. Jeśli inwazja jest niewielka i z nadejściem wiosny występują korzystne warunki pogodowe, w rodzinach pojawia się coraz więcej zdrowych pszczół i wtedy choroba może przebiegać niezauważalnie. Jednak pewne symptomy, zauważalne podczas pierwszego przeglądu, jak: zwiększony osyp na dennicach, zmniejszenie siły rodzin (ocena liczby obsiadanych plastrów) i późniejszy słabszy rozwój rodzin mogą nasuwać podejrzenie występowania choroby.

Forma jawna. Na skutek silnego osłabienia rodzin może dochodzić do całkowitego osypywania się pszczół na przedwiośniu i wczesną wiosną lub w dużej części. Chore pszczoły wychodzące z ula nie są zdolne do lotu, spadają z mostka wylotowego, pełzają po ziemi, często maja rozdęte odwłoki pobrudzone kałem, zbijają się w grupki. Wtedy łatwo jest zauważyć ślady kału na przedniej ścianie uli, mostkach wylotowych czy we wnętrzu uli.

Rozpoznanie choroby

Brak wyraźnych objawów wcale nie świadczy o nieobecności choroby. Dlatego konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych, które są najbardziej miarodajne. W warunkach terenowych można wykonać następujące próby, ale dają one informacje tylko orientacyjne o stanie zdrowotnym rodzin pszczelich:

• Preparacja przewodu pokarmowego pszczół i oględziny jelita środkowego. U zdrowych osobników jest ono przezroczyste, koloru brunatnoczerwonego lub jasnozielonego, z widocznym wyraźnie poprzecznym pofałdowaniem. U chorych pszczół jelito jest brudnoszare lub białe, powiększone
• Próba wodna polega na roztarciu w probówce przewodu pokarmowego z niewielką ilością wody. Jeżeli wystąpi mlecznobiałe zabarwienie rozcieru, świadczy ono o obecności spor N. apis

W celu uzyskania dokładnego i wiarygodnego wyniku, obrazującego poziom infekcji w rodzinach pszczelich należy przeprowadzać badania mikroskopowe, które wykonują wyspecjalizowane placówki. OIE zaleca stosowanie standaryzowanych procedur, które polegają na przygotowaniu rozcieru z 10 odwłoków starszych pszczół i 10 ml wody, stosowaniu filtracji i wirowaniu, następnie liczeniu spor na powierzchni hemocytometru, w grupach 16 kwadratów.

Zapobieganie chorobie i jej zwalczanie

Polega głównie na przeprowadzaniu zabiegów higienicznych oraz hodowlanych, które są istotne w ograniczeniu i niszczeniu potencjalnych źródeł zakażenia sporami N. apis. Dlatego poleca się:

1. Zimowanie wyłącznie silnych rodzin.
2. Bezwarunkowe pobieranie próbek pszczół z osypu do badań (co najmniej 50 osobników), a jeszcze lepiej pszczół żywych pobranych z ostatniego plastra, gdyż te właśnie pszczoły najbardziej odzwierciedlają faktyczny stan zdrowotny rodzin.
3. Przesiedlanie rodzin, w których wystąpiła biegunka, do czystych, odkażonych uli na ramki z węzą lub uprzednio odkażone plastry.
4. Wykorzystanie zapasów miodu z chorych rodzin wyłącznie po przegotowaniu.
5. Wymianę jak największej liczby plastrów na ramki z węzą (nawet do 50%).
6. Zapewnienie rodzinom dobrych warunków pożytkowych, zarówno nektarowych jak i pyłkowych, szczególnie w okresie jesiennym
7. Jak najczęstszą okresową wymianę matek pszczelich.
8. Stosowanie dezynfekcji zapobiegawczej - mechaniczne oczyszczanie i opalanie palnikiem gazowym uli i ramek, dezynfekcja pasieczyska. Dezynfekcja plastrów powinna być wykonywana w szczelnych pomieszczeniach, w temperaturze powyżej 150C, w oparach stężonego kwasu octowego lodowatego w ilości około 200 ml na 10 plastrów dadanowskich czy warszawskich poszerzonych lub 150 ml w przypadku plastrów wielkopolskich przez okres 7 - 10 dni.
9. Zapobieganie rabunkom i błądzeniu pszczół.
10. Usytuowanie pasieki w terenie suchym, nasłonecznionym.

Po wycofaniu używanego przez wiele lat antybiotyku fumagiliny nie stosuje się żadnych leków do leczenia chorych rodzin. Natomiast podejmowane są pewne próby dodawania wyciągów roślinnych do syropu podawanego podczas dokarmiania rodzin. W latach 2001-2003 Pohorecka przeprowadzała w Oddziale Pszczelnictwa ISiK badania mające na celu stwierdzenie, jakie działanie na pszczoły ma wyciąg z pokrzywy i pokrzywy z jeżówką. W pierwszym przypadku wykazano korzystne działanie wyciągu na gruczoły gardzielowe, a w drugim stwierdzono najlepszy rozwój ciała tłuszczowego, co jest istotne w przypadku profilaktyki zapobiegania chorobie sporowcowej. W klateczkowych badaniach laboratoryjnych, również Pohorecka (2004) stwierdziła, że dodatek do syropu wyciągu z piołunu redukował w sposób istotny poziom infekcji N. apis u pszczół zakażonych sztucznie i naturalnie po 17-dniowym okresie jego podawania, ale śmiertelność pszczół karmionych z dodatkiem tego wyciągu była istotnie wyższa w porównaniu z pszczołami nieleczonymi.

Choroby towarzyszące nosemozie

Inwazji pierwotniaka N. apis często towarzyszą choroby wirusowe. Dotychczas zostały zdiagnozowane trzy wirusy, które współistnieją z N. apis (Ball i Bailey 1997): wirus czarnych mateczników, wirus włókienkowy, wirus Y pszczół. Istnieją także podejrzenia co do możliwości występowania wirusa chronicznego paraliżu pszczół.

Często we współinwazji z N. apis występuje pełzak pszczeli (Malpighamoeba mellificae), który wywołuje chorobę pełzakową, powodując zaburzenia w trawieniu i wchłanianiu pokarmu oraz upośledzenie funkcji wydalniczych pszczół. W rodzinach zakażonych sporowcem można także obserwować występowanie roztoczy Varroa destructor. Jednak nosemoza i warroza występują niezależnie od siebie i nie są swoim jednoczesnym występowaniem wzajemnie uwarunkowane (Fernandez 1997).

Podsumowanie

Zdrowotność rodzin pszczelich jest sprawą nad wyraz ważną i każdy pszczelarz musi zdawać sobie sprawę z istnienia zagrożeń wynikających z chorób w pasiece, w związku z czym jego pomoc pszczołom w utrzymaniu dobrej kondycji i zapewnienie im korzystnych warunków pożytkowych jest sprawą najważniejszą.