Ocena porównawcza podstawowych środków alternatywnych do zwalczania warrozy

Zwalczanie warrozy bez zanieczyszczania produktów pszczelich pozostałościami używanych preparatów jest możliwe jedynie za pomocą kwasu mrówkowego, mlekowego i szczawiowego oraz - z pewnymi ograniczeniami - również tymolu. Żadnego z tych środków nie wolno stosować przed rozpoczęciem lotów pszczół na pożytek i podczas trwania pożytku. Nie jest to również konieczne, ponieważ krytycznym okresem dla rodzin porażonych przez Varroa jest koniec lata i jesień, gdy wygryzają się pszczoły zimowe i w większości pasiek jest już po miodobraniu. Pszczelarzom nastawionym na wykorzystywanie późnego pożytku (z jodły, wrzosu) zaleca się konsekwentne usuwanie czerwiu trutowego, naturalnych pułapek na roztocze Varroa. Pozwala to uniknąć zagrożenia rodzin pszczelich również wtedy, gdy zabiegi przeciw warrozie rozpoczyna się dopiero we wrześniu. Zabiegi należy tak zintegrować z prowadzeniem rodzin, aby ochronić czerw, z którego powstaną pszczoły zimowe, przed nadmiernym porażeniem warrozą przy możliwie jak najmniejszych nakładach.

Pszczoły zimowe wygryzają się we wrześniu i w październiku. Dla ich ochrony wystarczy radykalnie zmniejszyć porażenie warrozą w sierpniu. Najlepiej nadaje się do tego kwas mrówkowy. Skuteczność zabiegów z użyciem tego kwasu za pomocą buteleczki po lekarstwie z wkraplaczem wykazały trwające już sześć lat doświadczenia terenowe. Powolne początkowo parowanie umożliwia używanie 85% kwasu mrówkowego, który działa o wiele skuteczniej niż kwas 60%, nie szkodząc pszczołom i zabijając również roztocze na czerwiu zasklepionym.

Bezpośrednio przed pierwszym zabiegiem wykorzystuje się tę okoliczność, że rodziny w sierpniu przenoszą swoje gwałtownie kurczące się gniazda do górnych korpusów, a dolne, starsze korpusy gniazdowe zostają pozbawione czerwiu. Trzy korpusy ustawia się w następującej kolejności: górny korpus gniazdowy - magazyn miodowy - dolny korpus gniazdowy. Następnie z dolnego korpusu gniazdowego, ustawionego obecnie na samej górze, wyjmuje się plastry. Opróżniony korpus służy jako przestrzeń do parowania kwasu mrówkowego, a między zabiegami jako magazyn pokarmu.

Warunkiem skutecznego działania kwasu mrówkowego jest jego szybkie parowanie, a więc odpowiednio wysoka temperatura powietrza. Warunek ten udaje się zwykle spełnić podczas pierwszego zabiegu w sierpniu, ale niekoniecznie podczas drugiego zabiegu we wrześniu. Gdy jednak wykonuje się zabieg za pomocą buteleczki po lekarstwie, można bez trudu kontrolować szybkość parowania kwasu, ważąc buteleczkę. W ulach dwukorpusowych powinna ona tracić na wadze co najmniej 20 g dziennie, a w ulach jednokorpusowych 8 g.

Idealnym okresem do stosowania tymolu jest wrzesień lub październik. Zabiegi z jego użyciem najlepiej jest rozpoczynać po zakończeniu podkarmiania pszczół. Działanie tymolu zależy od tego, czy rodzina zajmuje jeden korpus ula czy tez dwa. Rodziny zajmujące dwa korpusy muszą po upływie 2-3 tygodni od zastosowania pierwszej dawki preparatu otrzymać drugą, aby skuteczność zabiegu przekroczyła 90%.

Zabiegów z użyciem kwasu szczawiowego nie należy rozpoczynać ani zbyt późno, ani zbyt wcześnie. Najlepszym terminem wydaje się druga połowa września. Zabieg wykonany w tym terminie umożliwia wytępienie do początku zimy średnio ponad 90% roztoczy. Gdy zabieg rozpoczyna się później (badania prowadzono do początku listopada), skuteczność jego działania może się zmniejszyć do 60%. W końcu lata przeszkadza obecność dużej ilości czerwiu.

Długookresowy zabieg jesienią z użyciem preparatu tymolu lub kwasu szczawiowego ma umożliwić rezygnację z zabiegu w rodzinach nie mających już czerwiu późną jesienią lub zimą, którego celem jest skuteczne wytępienie pozostałych jeszcze roztoczy. Do tego ostatniego zabiegu można użyć kwasu mlekowego lub szczawiowego. Rozpylanie kwasu mlekowego wymaga wyjęcia z ula plastrów, na których siedzą pszczoły, co czyni ten zabieg bardziej pracochłonnym niż grubokropliste opryskiwanie kwasem szczawiowym. Kwas szczawiowy działa nieco skuteczniej niż kwas mlekowy. W rodzinach bez czerwiu w wyniku jednorazowego użycia tego pierwszego ginie z reguły ponad 95% roztoczy. Aby jednak opryskiwanie grubokropliste kwasem szczawiowym było skuteczne, pszczoły muszą tworzyć ścisły kłąb zimowy. Tylko w takich warunkach można mieć pewność, że kwas szczawiowy zostanie rozprowadzony w całej rodzinie. Rozpylanie kwasu szczawiowego jest idealnym sposobem tępienia roztoczy w roikach weselnych bez czerwiu. Osoby wykonujące zabiegi z użyciem kwasu szczawiowego muszą chronić się przed jego szkodliwym działaniem.

Źródło: G. Liebig: „Deutsches Bienen-Journal” 2005, nr 8.