Prof. dr hab. Elżbieta Weryszko­Chmielewska
Akademia Rolnicza w Lublinie

Kwiaty krokusów wczesnowiosennym źródłem pyłku i nektaru

Rosnące w górach lub uprawiane w ogrodach krokusy mogą stanowić pierwszy w ciągu roku wydajny pożytek pyłkowy, dzięki któremu rodziny pszczele osiągają szybki rozwój w okresie wiosny. Również wydzielany obficie nektar jest łatwo dostępny dla pszczół, ponieważ wypełnia całą rurkę zrośniętego okwiatu. Krokus wiosenny tworzy wiele odmian o różnych barwach: fioletowych, białych, żółtych i ciemno żyłkowanych.

Do rodzaju Crocus należy około 80 gatunków rosnących przede wszystkim w regionie śródziemnomorskim. Wiele z nich wykorzystuje się jako rośliny ozdobne, a niektóre jako lecznicze, przyprawowe i barwierskie.

Krokus wiosenny (Crocus vernus Wolf.), zwany również szafranem wiosennym, kwitnie wmarcu i kwietniu zachwycając zwykle pięknem liliowych lub białych kwiatów, często wyrastających spod warstwy śniegu. Na stanowiskach naturalnych porasta niżej położone łąki górskie. Jest również popularną gruntową i doniczkową rośliną ozdobną. Do uprawy wprowadzane są także inne gatunki z rodzaju Crocus i ich mieszańce. Masowe kwitnienie krokusów sprawia, że są one ważnym wczesnowiosennym źródłem pyłku i nektaru dla pszczół. Dostarczają bardzo dużych ilości pyłku zaliczanego do najwyższej kategorii pod względem wartości biologicznej.

Rosnący dziko w Karpatach krokus tatrzański, czyli szafran spiski (C. scepusiensis) jest bardzo podobny do krokusa wiosennego i ostatnio uznawany za ten sam gatunek. Sadzony jest również w parkach i na rabatach.

Krokus uprawny (C. sativus) kwitnie jesienią i znajduje się w uprawie w krajach obszaru śródziemnomorskiego. Z dużych pomarańczowych znamion słupka uzyskuje się surowiec zawierający krocynę, stosowany do barwienia tkanin, wyrobów spożywczych a także kosmetyków. Znamiona te intensywnie pachną i mają słodkawo­korzenny smak.

Krokus wiosenny jest byliną osiągającą wysokość 15 cm. Lejkowate kwiaty, wyrastające pojedynczo lub po dwa, mają okwiat o długości do 13 cm i są otoczone przez dwa skórzaste, równowąskie liście z białym paskiem. Kwiat składa się z 6­listkowego okwiatu zrośniętego w dolnej części w rurkę o długości od 4,5 do 5,5 cm, w górze tworzącego 6 wolnych łatek. W kwiecie występują 3 pręciki i jeden dolny, trzykrotny słupek z długą szyjką, zakończoną trzema żółtymi znamionami. Kwiaty zamykają się w czasie zimnej i pochmurnej pogody.

Intensywne wydzielanie nektaru odbywa się za pośrednictwem trzech nektarników przegrodowych umieszczonych wewnątrz zalążni słupka. Wypływający z trzech otworków, położonych na szczycie zalążni, nektar gromadzi się przy zgrubiałej nasadzie szyjki słupka i podpływa wysoko wwąskiej rurce okwiatu, aż do jej szczytowej części. W nektarze występuje glukoza, fruktoza i sacharoza w zbliżonych ilościach. Duże pręciki krokusów dostarczają pokaźnej masy pyłku. W Szwajcarii w miejscowościach podgórskich udział pyłku krokusów w zbiorach rocznych wynosił 16­38%, natomiast w dziennym zbiorze pyłku przyniesionego do ula w okresie pełni kwitnienia krokusów wynosił ponad 90% wszystkich obnóży (Maurizio i Grafl 1969).

Masa pyłku wytworzonego przez jeden kwiat krokusa może osiągnąć 1,9 mg. Przynoszone przez pszczoły do ula obnóża uformowane z pyłku krokusów wyróżniały się dużą masą (8,3 mg) oraz żółtą lub pomarańczową barwą.

Pożytek pyłkowy z kwiatów krokusa jest zbierany przez cały dzień, z maksimum w godzinach południowych i wczesnych popołudniowych (11.00-15.00).

Krokusy należą do roślin bulwiastych, które mogą zimować w gruncie. Wytwarzają małe bulwy podziemne pochodzenia łodygowego. Bulwa macierzysta jest w kolejnym roku zastępowana przez wytworzone w okresie wegetacji nowe bulwki przybyszowe. Stare bulwy są stopniowo zużywane i obumierają. Bulwki sadzi się do gruntu we wrześniu. Po okresie kwitnienia, w celu uzyskania materiału do rozmnażania w następnym roku, młode bulwki przybyszowe wykopuje się w pierwszej i drugiej połowie czerwca. Po wysuszeniu i przechowywaniu w temperaturze powyżej 20°C bulwki potomne nadają się do wysadzenia we wrześniu.