Prof. dr hab. Andrzej Pidek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach

Przyczyny i następstwa zróżnicowanej skuteczności amitrazy w leczeniu pszczół

„Co dzieje się z pszczołami? Pszczoły osypują się, a nasilenie warrozy jest bardzo duże....”. Tego typu telefonów dociera do mnie dużo. Straty w pasiekach w ostatnich kilku latach powodowane przez Varroa destructor istotnie się zwiększyły, a w ostatnim okresie były wyraźnie nasilone. Pszczelarze są zdezorientowani, dlaczego warroza się rozwija i słabiej skutkują leki. Wyjaśnienie wszystkich przyczyn nie jest możliwe. Zwrócę uwagę tylko na kilka z nich.

Historia stosowania amitrazy

Pszczelarze zastanawiają się, czy skuteczne są zastosowane przez nich w pasiekach preparaty z substancją czynną amitrazą? Liczba silnych rodzin pszczelich zmniejszyła się, pszczoły się osypują, mimo zastosowania leków. To dwa z licznych symptomów teraz dostrzeganych. Leki produkowane na bazie amitrazy istnieją już od ponad od 20 lat. Podstawowym problemem, jaki pojawił się na początku wprowadzenia amitrazy do pasiek, był brak czystej substancji aktywnej do produkcji tabletek przeciw warrozie. Dlatego zakład produkujący ten lek wspierał się preparatem Tak-Tic, przeznaczonym do leczenia zwierząt, lub Mitacem mającym zastosowanie w sadownictwie do zwalczania przędziorków. Oba te preparaty zawierają amitrazę. W zwalczaniu Varroa amitrazę wykorzystywano jako substancję czynną w tabletkach lub paskach do spalania. Było to jednak rozwiązanie wyjściowe do dalszych prób. W dyskusjach uwagę zwracano na sposób aplikacji substancji leczniczej oraz na jej przemieszczanie się w ulu. Analizowano, czy wylotek ma być otwarty czy zamknięty, czy lepiej pszczoły opryskiwać czy odymiać? Czy pszczoły po aplikacji leku można podkarmiać małymi dawkami syropu? Czy do wylotka wstawiać urządzenia wdmuchujące dym? Jakie opryskiwacze nadają się do aplikowania roztworów Tak-Tic?

Po pewnym okresie zaczęły ukazywać się artykuły na temat słabszego działania amitrazy. Pojawiło się uodparnianie roztoczy na amitrazę. Opinie były jednak różne. Niektóre opracowania donosiły, że na działanie par amitrazy może być już uodpornione trzecie pokolenie Varroa destructor. Zmieszane z dymem pary amitrazy były w dużym stopniu skuteczne i leczyły pszczoły, tyle że przy zwiększaniu dawek. Ciągle demonstrowano nowe urządzenia do odparowywania amitrazy i odymiania pszczół przy użyciu tabletek.

Czytelnicy wierni „Pszczelarstwu” w okresie 20 ostatnich lat mogą znaleźć wiele artykułów, zarówno mojego autorstwa jak i innych autorów, z których można wyciągnąć wnioski ..... i prowadzić pasiekę. To, co w tej chwili piszę, stanowi podsumowanie artykułów z okresu ostatniego ćwierćwiecza. W mojej ocenie uodpornienie Varroa destructor nie było tak duże, aby powodować osypywanie się rodzin. Były jednak delikatne sygnały, że należałoby preparaty na bazie amitrazy po trzech latach stosowania zastąpić innymi, zawierającymi substancję czynną o odmiennym mechanizmie działania. Ale nie łatwo wprowadzić nowy preparat, który byłby tani i skuteczny.

Nowe rozwiązania w stosowaniu amitrazy

Polski producent postanowił więc wprowadzić amitrazę w prostszej postaci, w formie pasków powierzchniowo pokrytych substancją czynną lub z substancją czynną wkorporowaną w pasek. Obie te formy w postaci pasków do zawieszania w ulu są o tyle wygodniejsze, że ogranicza się bezpośredni kontakt pszczelarza z preparatem i z pszczołami. Ale mają też wady. Amitraza, zarówno nanoszona na paski powierzchniowo jak i inkorporowana, nie dociera zbyt łatwo do roztoczy. Dlatego zwiększono ilość substancji czynnej w paskach, aby wzmocnić penetrację ula. Skuteczność amitrazy zależy też od stanu biologicznego rodziny pszczelej. W rodzinach silnych, pobudzonych do lotu pszczoły roznoszą amitrazę ocierając się o paski, i tym samym stwarzają skuteczne warunki leczenia. W słabszych rodzinach roznoszenie amitrazy jest mniej intensywne. Dlatego preparaty z amitrazą produkowane taką samą technologią, mają zmienną skuteczność.

Pszczelarze podejrzewają, że Biowar produkowany metodą inkorporacji w wielu przypadkach jest mało skuteczny i ma bardzo zróżnicowaną skuteczność w leczeniu pszczół. Ale skuteczność leczenia pszczół taką samą substancją czynną może być zróżnicowana w zależności od sposobu aplikacji, stanu rodziny pszczelej, warunków atmosferycznych.

Amitraza inkorporowana

Amitraza w formie inkorporowanej była wcześniej niż w Polsce stosowana we Francji i w USA, ale w tamtejszych warunkach okazała się niewystarczająco skuteczna i rodziny pszczele osypywały się. Pisałem o tym w 5 numerze „Pszczelarstwa” z 1995 roku w artykule pt. „Firmy pszczelarskie w USA”.

- Pszczelarze amerykańscy z leczeniem warrozy mają niezbyt dobre doświadczenie. Parę lat temu wprowadzono na rynek środek o nazwie Miticur w postaci pasków zawierających przypuszczalnie duże ilości amitrazy. Piszę przypuszczalnie, ponieważ w ulotce firmowej firma Hoechst-Roussel Agri. Vet Company nie podała ilości substancji czynnej w paskach. Stosowanie tych pasków polegało tylko na zawieszaniu ich w ulu. Jednak nie były one skuteczne, a według opinii niektórych pszczelarzy miały wręcz toksyczne działanie. O ile wiem, sprawa trafiła na wokandę, a amitrazę zabroniono stosować. Zwracam uwagę, że lek ten nie był stosowany w postaci fumigacyjnej, w której mógł być bardziej skuteczny nawet przy mniejszych dawkach. Wyeliminowanie stosowania amitrazy w postaci fumigacyjnej spowodowane było zwiększonymi nakładami pracy, która w USA jest szczególnie droga.

Zalety firmowe Miticuru wskazane przez producenta

Ulotka informacyjna o produkcie jest optymistyczna, podobnie jak społeczeństwo USA. Stwierdza się w niej, że Miticur jest dobrym środkiem. - Jeżeli posiadasz pszczoły, na pewno wiesz, co to są roztocze. Obecnie możesz leczyć zarówno warrozę jak i akarapidozę (Acarapis voodi) jednym preparatem Miticur R, którego substancją czynną jest amitraza. Ulotka zawiera też pytania pszczelarzy: Skąd można wiedzieć, że potrzebne są środki roztoczobójcze? Czy potrzebne jest specjalne zezwolenie na zakup i stosowanie Miticuru w pasiece? Odpowiedź brzmi: - Ministerstwo zaleca jak najszersze stosowanie Miticuru, ale na poszczególnych obszarach inspektorzy mogą mieć dodatkowe zalecenia. Zalecenia te ma prawo wydawać inspektor pszczelarstwa zatrudniony w Ministerstwie Rolnictwa. Kolejne pytanie ma wyjaśnić wątpliwości: czy łatwiej jest stosować amitrazę w formie płynnej do opryskania rodzin pszczelich czy w formie pasków? W odpowiedzi jednoznacznie się stwierdza: - Nie należałoby stosować płynnej amitrazy ze względu na krótki okres jej skuteczności w zestawieniu z długim cyklem rozwojowym roztoczy Varroa destructor. Opryskiwanie likwiduje roztocze w trakcie zabiegu, ale jeśli ktoś chce mieć pszczoły zdrowe i zapobiec przedostawaniu się pozostałości amitrazy do miodu, to powinien zastosować Miticur.

Odpowiedzi na następne pytania wyjaśniają, czym różni się Miticur od innych akarycydów. - Miticur jest bardzo łatwy w stosowaniu, efektywny w działaniu zarówno przeciwko warrozie jak i akarapidozie. Miticur w postaci pasków zawieszany jest w ulu. Po przeprowadzeniu miodobrania pszczoły poprzez kontakt z paskami przenoszą amitrazę na roztocze. Paski są łatwe do usunięcia z ula.

Wątpliwość, czy Miticur jest szkodliwy dla ludzi i dla pszczół, stwierdzona jest jednoznacznie: nie. - Paski Miticuru są bezpieczne dla Ciebie, dla Twoich pszczół, dla miodu, dla wosku. Paski Miticuru powinny być zakładane w rękawiczkach ochronnych, a później usuwane przed założeniem nadstawek na wiosnę.

Jak długo Miticur powinien pozostawać w ulu? - Może pozostawać 6 tygodni. Czy inne leki mogą być stosowane legalnie tak jak Miticur? - Nie, tylko paski Miticuru mogą być wykorzystywane do leczenia roztoczy jak i akarapidozy.

Czy do Miticuru można dodawać inne leki, aby był aktywniejszy. - Miticur jest skuteczny zarówno na warrozę jak i chorobę roztoczową, jeżeli jest stosowany zgodnie z zaleceniami. Nie jest znana niekorzystna interakcja z innymi lekami.

Jak szybko Miticur likwiduje roztocze? - Osyp roztoczy widać po 5-7 dniach od włożenia pasków i powinny być one utrzymywane w rodzinie pszczelej przez 6 tygodni. Dzięki temu preparat działa na pszczoły zaatakowane roztoczami w różnym cyklu rozwojowym.

Ile powinienem użyć pasków Miticuru? - Trzy paski na każdą rodzinę – brzmi odpowiedź. Czy Miticur można przechowywać w lodówce? - Nie, Miticur powinno się przechowywać w oryginalnych opakowaniach, w chłodnej temperaturze, w pomieszczeniach suchych. Kiedy Miticur całkowicie zlikwiduje roztocze w rodzinie pszczelej? - Nie ma możliwości zagwarantowania stuprocentowej skuteczności Miticuru. To zależy od żywotności pszczół rodziny pszczelej, występowania innych chorób i stopnia zainfekowania. Musi być stosowany całościowy program leczenia. Miticur eliminuje roztocze, ogranicza ich liczbę do poziomu gwarantującego normalne funkcjonowanie rodziny.

Tyle o Miticurze, którego działanie jest podobne do innych pasków zawierających inkorporowaną amitrazę. Opinie pszczelarzy były negatywne. Pomimo to, producenci nie zaprzestali produkcji Miticuru, zwłaszcza gdy pojawiła się możliwość jego eksportu. Producent użyczył technologii innym krajom. W Polsce zaczęto produkować Apitraz i Biowar. Kilka lat temu trwały badania wstępne nad Apitrazem i Biowarem. Uzasadnieniem podjęcia produkcji leków na bazie amitrazy w formie inkorporowanej może być fakt, że zakład produkujący Apifos nie otrzymał pozwolenia na produkcję tego leku.

Rozważania i wnioski

W USA, we Francji i w Polsce przyjęto te same duże dawki amitrazy, aby lek był skuteczny. Wstępne badania były zachęcające, ale nie wszędzie identyczna ilość amitrazy wprowadzana do różnych rodzin pszczelich, trafiała do roztoczy w takich samych ilościach, co już wyjaśniałem wcześniej, ale powtórzę. Nawet w obrębie tej samej pasieki mogą być zróżnicowane efekty w leczeniu warrozy Apitrazem lub Biowarem. Rodzina pszczela, która znajduje się w nastroju roboczym intensywnie roznosi amitrazę, ponieważ dużo pszczół ociera się o zawieszone paski. W okresie, kiedy pszczoły znajdują się w kłębie lub są ścieśnione, amitraza inkorporowana po prostu do pszczół nie dociera. Skuteczność amitrazy w formie dymu jest zdecydowanie większa. Dym z parami amitrazy dobrze penetruje kłąb lub ścieśnione pszczoły. U pszczół wyzwala się odruch obronny, następuje machanie skrzydełkami, tym samym wietrzenie ula.

Do niedawna leki można było wycofać i zastępić je innymi, bardziej skutecznymi. Być może Apifosem, ponieważ ma dopracowaną technologię. Apitraz i Biowar mogłyby byćudoskonalone poprzez efektywniejszą inkorporację leczniczej substancji. Na wyprodukowanie tabletki Apiwarolu do odymienia 1 rodziny potrzeba 12,5 mg amitrazy, w pasku Biowaru jest jej 10 razy więcej. Firma „Sandoz” produkująca amitrazę zainteresowana jest wyprodukowaniem i sprzedażą jak największej ilości amitrazy, ponieważ producenci myślą z zasady o pieniądzach, a nie o ekologii. Zastosowanie amitrazy w postaci zawieszanych pasków znacznie zwiększyło zapotrzebowanie na nią i to producenta cieszyło, bo polepszało wyniki finansowe. Konsumenci jedli bardziej zanieczyszczony miód. A o małej skuteczności leku w USA zapomina się. Może więc rozpoczynając nowe badania i zawierając kontrakt warto przedtem zajrzeć do starszych roczników „Pszczelarstwa”, co ja też często czynię.

Powyższe rozważania mają już wymiar prawie historyczny. Preparaty na bazie amitrazy, Tak-Tic, Mitac, Samba, zostały w krajach UE wycofane 28 sierpnia 2005r. Nie są stosowane nie tylko w produkcji żywności, ale i w kwiaciarstwie. Nie weszły do aneksu „A”. Nie znam dokładnej przyczyny. Mogą to być sprawy merytoryczne, np. kancerogenność. Mogę się tylko domyślać. UE ma swoje kryteria, których przestrzega.